Diversitet dhe Newspeak

Shkrimi që vijon është marrë prej një shkëmbimi elektronik real kryer në 2009 midis një moderatoreje trejnimi (Ursula), Drejtores së Komitetit të Diversitetit (Alison), dhe Drejtorit të Departamentit të Trejnimit dhe Zhvillimit (Marcos) të një korporate. Ursula është në dilemë dhe lyp këshillë nga Alison dhe Marcos lidhur me përdorimin e pranueshëm të terminologjisë në trejnim. Për të ruajtur anonimitetin emrat janë fiktivë.

Dy fjalë për shprehjet kyçe në qendër të bashkëbisedimit, Flip Chart dhe Easel Pad:

S’jam e sigurt nëse këtyre togjeve u gjegjen terma krejt ekuivalente në shqip. Të dy shënojnë praktikisht të njetën gjë - një kornizë ose zakonisht 3-4 këmbësh mbi të cilin qëndron një bllok i madh letre ose tabelë plastike ku mbahen shënime ose ilustrohen grafikisht koncepte a ide gjatë seancave prezantuese, mësimore, informuese, etj.

Për qëllimet e këtij shkrimi, kuptimit më të detajuar e të përafërt në shqip mund t’i qasemi si vijon:

 

Zgjedhje dhe Zvjerdhje (II)

Tani që kjo garë e ethshme përfundoi, natyrisht që kritikat e vlerësimet për humbësit edhe e sidomos nga humbësit vetë nuk mungojnë. Po si është e mundur që eksponentë të lartë të Partisë Socialiste dalin e thonë tani se nuk ishin në dijeni të programit? Ja ç’thotë B. Blushi te “Humbja, Faji i Edi Ramës” botuar te Balkanweb:

Ne nuk i dhamë shqiptarëve asnjë premtim, sepse nuk i dhamë asnjë program. Dhe, në ketë pikë nuk bëmë dot diferencën me Partinë Demokratike dhe të djathtën. Dikush thotë se në kishim një program me 1000 faqe, por unë duhet të pohoj sot se nuk kam parë asnjë faqe të këtij programi. Aq më pak shqiptarët nuk kuptuan dot se çfarë do bëjmë ne për ekonominë, çfarë do bëjmë për taksat, si do ta ulim papunësinë, si do shpërndajmë të ardhurat e këtij vendi, ku do investojmë, si do i bëjmë më të lira dhe me cilësore shërbimet nga arsimi deri tek shëndetësia dhe të tjera. Edhe nëse thamë diçka, ato ishin aq të përgjithshme, dhe për ketë arsye mbetën po aq të paqarta, dhe prandaj nuk bënë dot diferencën që prisnim në vota (theksimi është imi).

 

Zgjedhje dhe Zvjerdhje (I)

A. Durer - Betrayal of Christ

Përgatitjet për zgjedhjet politike të 2009 i kam ndjekur me aq sa kam mundur, pothuaj rregullisht, qysh rreth dy vite të shkuara e në vijim. Informimi im ka qenë tërësisht virtual, i dikujt qe e ka lenë Shqipërinë 14 vjet më parë e nuk e ka shkelur që prej më shumë se një dekade. Kam qenë e jam e ndërgjegjshme se si i tillë ky informim ka qenë i mangët e i paplotë, por vetëm tani që zgjedhjet kanë mbaruar shoh sesa të pasakta i kam patur parashikimet e sidomos gjykimet ku i pata mbështetur. Farat e para të dyshimit, por që gjithsesi s’desha t’i përfill fort, zunë të më turbullonin kur para nja dy muajsh pata rastin të njihem me mendimet për situatën para-zgjedhore të dy individëve nga Shqipëria.

E para, me natyrë prej pragmatisteje virtuoze, pasi ma bëri të qartë se ishte absolutisht indiferente, shprehu mendimin se pavarëshit nga kjo, besonte se do të fitonte PD-ja. Kur e pyeta se përse mendonte kështu, u shpreh se Edi Rama “vërtet ia ka marrë dorën e flet bukur në TV”, porse personi që shfaqet ne media s’ka asgjë të përbashkët me personin jashtë mediave. E përshkroi Ramën si arrogant dhe të pasjellshëm me popull e kolegë – sfacciato është fjala e preferuar e saj. Mendonte se ai vetë dhe bashkëpunëtorët e ngushtë vetëm “ishin të zot për fjalë”. Në fund diskutimin e mbylli duke thënë se, pavarësisht se cila palë do të fitonte, ajo hellin e saj e kishte në zjarr mirë e bukur, sepse kish njëlloj perspektiva të mira pune falë njohjeve në të dy krahët.

 

Imigrantë Të Mundshëm Mbani Vesh Ju Lutem

nga Adrienne Rich

Këtë portë
o ke për ta kapërcyer
o mbanë s’ke për t’ia dalë.

Nëse mbanë ia del
kujtimi i emrit
pas gjithnjë ka për të ndjekë.

Gjërat për sysh dyshtaz të përballen
edhe të shohësh prapa lipset
që udhë të shkojnë atyre t’u lësh.

E nëse për matanë dot s’ke për të dalë
të rrosh denjësisht
e mundshme është

t’u përmbahesh qëndrimeve vetiake
t’i mëshosh vendimit tënd
të vdesësh trimërisht

Mirëpo shumëçka sytë ka për t’i mveshë
shumëçka mendjes ka për t’i shkarë
se me ç’çmim, kush mund ta dijë?

Premtime porta vetë dot nuk bën,
Se porta s’është, veçse portë.

 

Shoshave Ideologjike

Duke e falenderuar Bizantinin për mendimet e ofruara po përpiqem ta shtjelloj edhe pak më tej temën e të kaluarës që e zbulojmë sot hera herës si të ishte sënduk, kapakut të të cilit dikur i vjen radha të ngrihet. Çka gjendet në këtë sënduk e që gjer dje pati qenë tabu, sot s’ka arsye që të mos vështrohet e përsiatet. Edhe nuk e kam fjalën këtu për sënduqet që ndryjnë lëvere e fëlliqësira të totalitarizmit, të cilat përpos dëshirës tash të kotë pothuaj 20-motëshe për t’ia zbuluar lakuriq syrit publik, me ç’duket do të mbeten baule të rënda fajesh, ngarkuar ad perpetum mbi ratio dhe irratio. Përkundrazi, e kam fjalën te kontributi intelektual dhe në përgjithësi shkrimtaria e publikuar, sado modeste a trup pakët qoftë, që është përftuar përgjatë boshtit kohor prej para-diktaturës e që vijon më thellë në të shkuarën.

Vë re se me pak përjashtime fjala e shkruar prej autorëve të censuruar ose përndryshe të panjohur mirë të para Luftës së Dytë i shkon publikut të sotëm e përzgjedhur pa ndonjë kriter (po të mos marrim parasysh kriterin e thjeshtë që imponojnë datat historike të përvjetorëve të lindjes a të vdekjes, të cilat zakonisht janë edhe raste të mira për t’i gjetur punë presidentit, komisioneve të festave e jubileve dhe stafeve të dekorim-dëfrimit).

 

Raca e Shqipeve

Të tashme a të ardhme nuk ka, vetëm të shkuar, që përsëritet sërish e sërish, tani. – Eugene O’Neill

Dobia e vetme e njohjes së të shkuarës është të na gatisë për të tashmen. Në të tashmen gjendet gjithë ç’na duhet. Eshtë trualli i shenjtë, ngase është e shkuara dhe ngase është e ardhmja. - Alfred Whitehead

Mustafa Krujën, me ç’kujtoj prej Historisë së Partisë të Punës së Shqipërisë, bibël të cilën dikur qemë të detyruar ta mësonim e recitonim si në shkollë të mesme ashtu edhe në atë të lartën, e mbaj mend të vizatuar në mënyrë të tillë saqë, mjaft t’ia përmendje emrin e sikur të hiqte barku, të kaplonte ankthi e të zinte data. Aq të urryeshëm ia patën vizatuar portretin prej kuislingu, sa gjithë nëmat e shqipes qenë të buta ballë monstruozitetit të bëmave të këtij ultra-antikombëtaristi.

Sot, pothuaj një çerek shekulli qysh atëhere, kur nëmat pak frigojnë dot kënd tek pështyhen të kapitura prej gurmazi në gurmaz, pulpit-e partish a skrivani burrash e burrneshash shteti, studiosh vezulluese televizive a tribunash shtypi dingas në reklama laramane, penash editorialistesh qibarë a komentuesish të çartur, shpesh kam pyetur veten se ç’do të mendoja vallë po të më jepej mundësia të njihja diçka prej punës intelektuale e kontributit publik të Merlikës (madje të cilësdo figure njëlloj të diskredituar dikur) e lirë dhe drejtpërdrejt, pa ndërmjetësi të tretësh, pa u ndikuar nga adhurues të ekzaltuar a kundërshtarë të betuar qofshin, e aq me pak pa imponime ideologësh partiakë, të kaltërt a të trëndafiltë qofshin. Prandaj këto dy vitet e fundit me kureshtje të posaçme kam mirëpritur ndonjë shkrim që më ka rënë në dorë, duke e konsideruar pothuaj si një ushtrim mendor që ndihmon për të kuptuar evoluimin e kritereve të gjykimit; për të hetuar se në ç’kah lëviz sot shigjeta e vlerave në peshore të aktualitetit; për të vështruar përmes tejqyrash a kornizash referimi që sendërtohen mbi perspektiva që shtrihen përtej sinorëve të djeshëm ideologjikë, pikërisht atë që dikur e kanë përçmuar e damkosur me vulën e turpit.

 

Në Gji të Popullit

Fushata e sapopërfunduar elektorale në SHBA, siç është vënë re prej shumëkujt, qe mbresëlënëse e vemendje rrëmbyese jo vetëm sepse u zhvillua në çaste kur Bota e Lirë, aq e ndërvarur me krejt Botën Planetare, lëngon ekonomikisht e politikisht dhe lyp ngutësisht mjekë të zotë që ta përshëndoshin, por edhe sepse siç ndodh shpesh kur çasti historik piqet, arriti të përnxjerrë kandidatë presidencialë të kalibrit, dialogu i të cilëve u shqua për mirëpeshim e qendërzim në argumente. E megjithatë pavarësisht nga elokuenca, nervi dramatik dhe zhdërvjelltësia e gjuhës, ligjëratat e konkurruesve nuk ishin të ndryshme nga ato të fushatave të mëhershme, në kuptimin që misionin për të fituar zemrën e votuesit ose për ta bërë me vete emocionalisht ngulmuan ta kryejnë duke u rrekur ta projektonin ligjëruesin si “bir a bijë si gjithë bijtë e thjeshtë të popullit”, pavarësisht shtresës sociale, nivelit të edukimit, a nivelit të pasurisë ku ky përkiste.

Dihet se suksesi në politikë ka fort të bëjë me “komunikimin efektiv” edhe se prapa fjalimeve, sado të thjeshta e spontane të duken edhe sado të dala fill prej zemre që të tingëllojne, qëndron një shpurë e tërë këshilluesish e fjalëgdhendësish që vigjilojnë mbi cilindo detaj që mund të luhatet sado pak përtej kuptimësisë së përllogaritur të kumtit. Në këtë kontekst, për t’u perceptuar prej elektoratit si “bir a bijë e popullit” ligjëruesit i duhet të thurë rrëfenjën e vetes si individ i çfarëdoshëm, që e ka çarë rrugën e suksesit me mund të madh, falë sakrificave, dashurisë për familjen, përulësisë, këmbënguljes, përkushtimit të paepur, etikës së shëndoshë, dëshirës për të ndihmuar të tjerët, besimit te njerëzit dhe Perëndia, e kështu me radhë.

 

Alfabeti i Rishikuar

Shkrimi Shtigje të Alfabetit Shqip të L. Shamku-Shkrelit në Peizazhe të Fjalës më nxiti të vras mendjen për disa pyetje, të cilat do t’i parashtroj më poshtë. Përmbledhtazi duket se autorja ngre këto çështje lidhur me alfabetin që u përftua si rezultat i Kongresit të Manastirit:

1. Jo të gjithë tingujt u përfaqësuan me një shkronjë të vetme. Peshorja e kompromiseve në atë kongres anoi nga toskërishtja. Për shembull, kemi grafemat GJ, NJ (që iu gjegjen tingujve toskë gj, nj), por nuk kemi grafema të ngjashme gjegjëse për fonemat gege MB, ND, dhe NG.
2. Nuk u bë dallimi midis germave dhe grafemave transkriptuese. Për shembull, DH, GJ, dhe NJ janë grafema transkriptuese të këtyre tingujve, por nuk janë germa. Kështu alfabeti në vend që të krijohej vetëm me germa të thjeshta ka ngërthyer në vete si pyka edhe grafema transkriptuese.

Gjithë ç’u arrit në Kongres të Manastirit ishte fitore e madhe për shqipen falë tolerancës dhe mirëkuptimit të grupeve pjesëmarrëse. Mirëpo ka ardhur koha të shihen mundësitë për përmirësime të mëtejshme. Ç’duhet bërë? Pasaktësitë thotë autorja duhen korrigjuar, për ta lehtësuar kështu alfabetin prej teprive dhe shpërpjestimeve e për ta orientuar më fort për nga shtegu fonematik sesa fonetik. Ç’përfitime do të rezultonin? Alfabeti i ri do t’u ndihte më mirë gegëve - pa u prishur punë toskëve - madje të gjithë përdoruesve duke ua bërë më të lehtë mësimin e përdorimin e shqipes. Standardi nuk do të cënohej, e për më tepër do të ndreqeshin lidhjet hisorike të shqipes dhe alfabeti e gjuha shqipe do të zinin vend më mirë në hollin europian të gjuhëve.

 

Intelektuali në Vitrinë

Me rënien e perdes së hekurt në fillim të viteve 90, krahas sukseseve dhe dështimeve ekonomike dhe politike, kontributi emancipues i krijimtarisë intelektuale e letrare, zuri të shtypej e përfundej nën peshën e prodhimit masiv të po së njejtës krijimtari, grafiku i së cilës mbetet shpat i thepisur mali në lartim e sipër. Mendësia në thelb anti-intelektuale që bazohet në konkurencën atomistike të tregut duket të jetë e plazmuar aq fort në fushën e krijimtarisë artistike, saqë edhe shkrimtarët më në zë të Shqipërisë sot suksesin bruto në vija të trasha e masin me sasinë e shitjeve, ndërsa atë të mirëfilltin, “që ia vlen”, neto e në vija më të holla, e çmojnë plotgojën me numrin e përkthimeve, vlerësimit të të huajve ndër gjithëfarë sesionesh, konferencash e kremtimesh, dhe natyrisht me çmimet e korrura. Sa për të ofruar një shembull, po citoj shkrimtarin Y. Aliçka (tanimë edhe ambasador i Shqipërisë në Francë), i cili gjatë një interviste botuar te Panorama, e më pas postuar te Peshku pa Ujë, për librin e vet “Një rrëfenjë me ndërkombëtarë” shprehet:

Them se [libri] ka një sukses më tepër nga tema. Ndërsa për vlera artistike do e mat me botuesin jashtë. Botuesi jashtë do e shohë, a ka vlerë apo nuk ka vlerë ky roman, sepse këtu falë sensacionit që po ngjall ai po shitet mirë.

 

Shqipja midis Ligjërimit dhe Mendimit

Prapa fjalëve rri gramatika e pavarur e mendimit; sintaksa e kuptimeve të fjalës.

Lev Vygotsky

Kohët e fundit ligjërimi i shqipes për shqipen po rri ulur në njerin prej kryevendeve në odën e dialogut publik. Por sikurse ndodh rëndom kur shqipja (si mjet) ligjëron për tema të tilla si ekonomia, shëndetësia, arsimi, energjia elektrike, mirëmbajtja e mjedisit, pasiguria e jetës, mbrapshtitë korruptive të vjetra e të reja, etj., po njësoj edhe kur ajo mëton refleksivisht të kuptojë vetveten (edhe si mjet edhe si objekt), duke na e ngulur vëmendjen kështu në loçkë të shqiptarësisë, dialogu e ka zor t’i shpëtojë shkapërthimit ndër llonxha politike e të mos dalë që andej ideologjikisht i marinuar o në të purpurt o në mavi, sipas rastit. E brenda kësaj loçke pikënisja kalendarike e shqipes vështrohet si të jetë kryemargaritar, të cilin përfytyrimi kolektiv e mban në dorë, e peshon, e mat, e lëmon, edhe përnjimend e admiron, por që në punishte të dijes gjithësesi mbetet ende për t’u rrokur – njësoj sikundër edhe pyetjet “Gjuha X, nga vjen?”, “Ku ta ketë zanafillën?”, “Sa më e vjetër ose më e re është se gjuha Y?” më fort mëkojnë e përshkënditin kërshërinë popullore sesa janë pyetje që po ia avancojnë terrenin dijes. Duke u selitur më shumë në trevën e atdhetarisë e në bahçe të mitit sesa ndër lëvrimet e dijes, mosha e shqipes vjen e këqyret kështu si pendant i prestigjit, i cili sa më i moçëm ndër të moçmit të jetë, aq më i çmuar është e kësisoj aq më ngushëllueshëm gufon kraharorin tonë trysur e rrafshuar gërmadhave të krenarisë së shkarmisur. Edhe për karshi me kryeprioritetin mondan sa esoterik aq edhe elusiv të kohëlindjes dhe origjinës, përqarkojnë perpetuum mobile përsiatjet e një karakteri më mundan e praktik, por shpesh eristik sikurse dilemat e ditës gegë-apo-toskë, standardi të ekzekutohet apo retushohet, thyerjet drejtshkrimore të ndalohen apo parandalohen, e kështu me radhë.