Shoshave Ideologjike

Duke e falenderuar Bizantinin për mendimet e ofruara po përpiqem ta shtjelloj edhe pak më tej temën e të kaluarës që e zbulojmë sot hera herës si të ishte sënduk, kapakut të të cilit dikur i vjen radha të ngrihet. Çka gjendet në këtë sënduk e që gjer dje pati qenë tabu, sot s’ka arsye që të mos vështrohet e përsiatet. Edhe nuk e kam fjalën këtu për sënduqet që ndryjnë lëvere e fëlliqësira të totalitarizmit, të cilat përpos dëshirës tash të kotë pothuaj 20-motëshe për t’ia zbuluar lakuriq syrit publik, me ç’duket do të mbeten baule të rënda fajesh, ngarkuar ad perpetum mbi ratio dhe irratio. Përkundrazi, e kam fjalën te kontributi intelektual dhe në përgjithësi shkrimtaria e publikuar, sado modeste a trup pakët qoftë, që është përftuar përgjatë boshtit kohor prej para-diktaturës e që vijon më thellë në të shkuarën.

Vë re se me pak përjashtime fjala e shkruar prej autorëve të censuruar ose përndryshe të panjohur mirë të para Luftës së Dytë i shkon publikut të sotëm e përzgjedhur pa ndonjë kriter (po të mos marrim parasysh kriterin e thjeshtë që imponojnë datat historike të përvjetorëve të lindjes a të vdekjes, të cilat zakonisht janë edhe raste të mira për t’i gjetur punë presidentit, komisioneve të festave e jubileve dhe stafeve të dekorim-dëfrimit).

 

Raca e Shqipeve

Të tashme a të ardhme nuk ka, vetëm të shkuar, që përsëritet sërish e sërish, tani. – Eugene O’Neill

Dobia e vetme e njohjes së të shkuarës është të na gatisë për të tashmen. Në të tashmen gjendet gjithë ç’na duhet. Eshtë trualli i shenjtë, ngase është e shkuara dhe ngase është e ardhmja. - Alfred Whitehead

Mustafa Krujën, me ç’kujtoj prej Historisë së Partisë të Punës së Shqipërisë, bibël të cilën dikur qemë të detyruar ta mësonim e recitonim si në shkollë të mesme ashtu edhe në atë të lartën, e mbaj mend të vizatuar në mënyrë të tillë saqë, mjaft t’ia përmendje emrin e sikur të hiqte barku, të kaplonte ankthi e të zinte data. Aq të urryeshëm ia patën vizatuar portretin prej kuislingu, sa gjithë nëmat e shqipes qenë të buta ballë monstruozitetit të bëmave të këtij ultra-antikombëtaristi.

Sot, pothuaj një çerek shekulli qysh atëhere, kur nëmat pak frigojnë dot kënd tek pështyhen të kapitura prej gurmazi në gurmaz, pulpit-e partish a skrivani burrash e burrneshash shteti, studiosh vezulluese televizive a tribunash shtypi dingas në reklama laramane, penash editorialistesh qibarë a komentuesish të çartur, shpesh kam pyetur veten se ç’do të mendoja vallë po të më jepej mundësia të njihja diçka prej punës intelektuale e kontributit publik të Merlikës (madje të cilësdo figure njëlloj të diskredituar dikur) e lirë dhe drejtpërdrejt, pa ndërmjetësi të tretësh, pa u ndikuar nga adhurues të ekzaltuar a kundërshtarë të betuar qofshin, e aq me pak pa imponime ideologësh partiakë, të kaltërt a të trëndafiltë qofshin. Prandaj këto dy vitet e fundit me kureshtje të posaçme kam mirëpritur ndonjë shkrim që më ka rënë në dorë, duke e konsideruar pothuaj si një ushtrim mendor që ndihmon për të kuptuar evoluimin e kritereve të gjykimit; për të hetuar se në ç’kah lëviz sot shigjeta e vlerave në peshore të aktualitetit; për të vështruar përmes tejqyrash a kornizash referimi që sendërtohen mbi perspektiva që shtrihen përtej sinorëve të djeshëm ideologjikë, pikërisht atë që dikur e kanë përçmuar e damkosur me vulën e turpit.

 

Në Gji të Popullit

Fushata e sapopërfunduar elektorale në SHBA, siç është vënë re prej shumëkujt, qe mbresëlënëse e vemendje rrëmbyese jo vetëm sepse u zhvillua në çaste kur Bota e Lirë, aq e ndërvarur me krejt Botën Planetare, lëngon ekonomikisht e politikisht dhe lyp ngutësisht mjekë të zotë që ta përshëndoshin, por edhe sepse siç ndodh shpesh kur çasti historik piqet, arriti të përnxjerrë kandidatë presidencialë të kalibrit, dialogu i të cilëve u shqua për mirëpeshim e qendërzim në argumente. E megjithatë pavarësisht nga elokuenca, nervi dramatik dhe zhdërvjelltësia e gjuhës, ligjëratat e konkurruesve nuk ishin të ndryshme nga ato të fushatave të mëhershme, në kuptimin që misionin për të fituar zemrën e votuesit ose për ta bërë me vete emocionalisht ngulmuan ta kryejnë duke u rrekur ta projektonin ligjëruesin si “bir a bijë si gjithë bijtë e thjeshtë të popullit”, pavarësisht shtresës sociale, nivelit të edukimit, a nivelit të pasurisë ku ky përkiste.

Dihet se suksesi në politikë ka fort të bëjë me “komunikimin efektiv” edhe se prapa fjalimeve, sado të thjeshta e spontane të duken edhe sado të dala fill prej zemre që të tingëllojne, qëndron një shpurë e tërë këshilluesish e fjalëgdhendësish që vigjilojnë mbi cilindo detaj që mund të luhatet sado pak përtej kuptimësisë së përllogaritur të kumtit. Në këtë kontekst, për t’u perceptuar prej elektoratit si “bir a bijë e popullit” ligjëruesit i duhet të thurë rrëfenjën e vetes si individ i çfarëdoshëm, që e ka çarë rrugën e suksesit me mund të madh, falë sakrificave, dashurisë për familjen, përulësisë, këmbënguljes, përkushtimit të paepur, etikës së shëndoshë, dëshirës për të ndihmuar të tjerët, besimit te njerëzit dhe Perëndia, e kështu me radhë.

 

Alfabeti i Rishikuar

Shkrimi Shtigje të Alfabetit Shqip të L. Shamku-Shkrelit në Peizazhe të Fjalës më nxiti të vras mendjen për disa pyetje, të cilat do t’i parashtroj më poshtë. Përmbledhtazi duket se autorja ngre këto çështje lidhur me alfabetin që u përftua si rezultat i Kongresit të Manastirit:

1. Jo të gjithë tingujt u përfaqësuan me një shkronjë të vetme. Peshorja e kompromiseve në atë kongres anoi nga toskërishtja. Për shembull, kemi grafemat GJ, NJ (që iu gjegjen tingujve toskë gj, nj), por nuk kemi grafema të ngjashme gjegjëse për fonemat gege MB, ND, dhe NG.
2. Nuk u bë dallimi midis germave dhe grafemave transkriptuese. Për shembull, DH, GJ, dhe NJ janë grafema transkriptuese të këtyre tingujve, por nuk janë germa. Kështu alfabeti në vend që të krijohej vetëm me germa të thjeshta ka ngërthyer në vete si pyka edhe grafema transkriptuese.

Gjithë ç’u arrit në Kongres të Manastirit ishte fitore e madhe për shqipen falë tolerancës dhe mirëkuptimit të grupeve pjesëmarrëse. Mirëpo ka ardhur koha të shihen mundësitë për përmirësime të mëtejshme. Ç’duhet bërë? Pasaktësitë thotë autorja duhen korrigjuar, për ta lehtësuar kështu alfabetin prej teprive dhe shpërpjestimeve e për ta orientuar më fort për nga shtegu fonematik sesa fonetik. Ç’përfitime do të rezultonin? Alfabeti i ri do t’u ndihte më mirë gegëve - pa u prishur punë toskëve - madje të gjithë përdoruesve duke ua bërë më të lehtë mësimin e përdorimin e shqipes. Standardi nuk do të cënohej, e për më tepër do të ndreqeshin lidhjet hisorike të shqipes dhe alfabeti e gjuha shqipe do të zinin vend më mirë në hollin europian të gjuhëve.

 

Intelektuali në Vitrinë

Me rënien e perdes së hekurt në fillim të viteve 90, krahas sukseseve dhe dështimeve ekonomike dhe politike, kontributi emancipues i krijimtarisë intelektuale e letrare, zuri të shtypej e përfundej nën peshën e prodhimit masiv të po së njejtës krijimtari, grafiku i së cilës mbetet shpat i thepisur mali në lartim e sipër. Mendësia në thelb anti-intelektuale që bazohet në konkurencën atomistike të tregut duket të jetë e plazmuar aq fort në fushën e krijimtarisë artistike, saqë edhe shkrimtarët më në zë të Shqipërisë sot suksesin bruto në vija të trasha e masin me sasinë e shitjeve, ndërsa atë të mirëfilltin, “që ia vlen”, neto e në vija më të holla, e çmojnë plotgojën me numrin e përkthimeve, vlerësimit të të huajve ndër gjithëfarë sesionesh, konferencash e kremtimesh, dhe natyrisht me çmimet e korrura. Sa për të ofruar një shembull, po citoj shkrimtarin Y. Aliçka (tanimë edhe ambasador i Shqipërisë në Francë), i cili gjatë një interviste botuar te Panorama, e më pas postuar te Peshku pa Ujë, për librin e vet “Një rrëfenjë me ndërkombëtarë” shprehet:

Them se [libri] ka një sukses më tepër nga tema. Ndërsa për vlera artistike do e mat me botuesin jashtë. Botuesi jashtë do e shohë, a ka vlerë apo nuk ka vlerë ky roman, sepse këtu falë sensacionit që po ngjall ai po shitet mirë.

 

Shqipja midis Ligjërimit dhe Mendimit

Prapa fjalëve rri gramatika e pavarur e mendimit; sintaksa e kuptimeve të fjalës.

Lev Vygotsky

Kohët e fundit ligjërimi i shqipes për shqipen po rri ulur në njerin prej kryevendeve në odën e dialogut publik. Por sikurse ndodh rëndom kur shqipja (si mjet) ligjëron për tema të tilla si ekonomia, shëndetësia, arsimi, energjia elektrike, mirëmbajtja e mjedisit, pasiguria e jetës, mbrapshtitë korruptive të vjetra e të reja, etj., po njësoj edhe kur ajo mëton refleksivisht të kuptojë vetveten (edhe si mjet edhe si objekt), duke na e ngulur vëmendjen kështu në loçkë të shqiptarësisë, dialogu e ka zor t’i shpëtojë shkapërthimit ndër llonxha politike e të mos dalë që andej ideologjikisht i marinuar o në të purpurt o në mavi, sipas rastit. E brenda kësaj loçke pikënisja kalendarike e shqipes vështrohet si të jetë kryemargaritar, të cilin përfytyrimi kolektiv e mban në dorë, e peshon, e mat, e lëmon, edhe përnjimend e admiron, por që në punishte të dijes gjithësesi mbetet ende për t’u rrokur – njësoj sikundër edhe pyetjet “Gjuha X, nga vjen?”, “Ku ta ketë zanafillën?”, “Sa më e vjetër ose më e re është se gjuha Y?” më fort mëkojnë e përshkënditin kërshërinë popullore sesa janë pyetje që po ia avancojnë terrenin dijes. Duke u selitur më shumë në trevën e atdhetarisë e në bahçe të mitit sesa ndër lëvrimet e dijes, mosha e shqipes vjen e këqyret kështu si pendant i prestigjit, i cili sa më i moçëm ndër të moçmit të jetë, aq më i çmuar është e kësisoj aq më ngushëllueshëm gufon kraharorin tonë trysur e rrafshuar gërmadhave të krenarisë së shkarmisur. Edhe për karshi me kryeprioritetin mondan sa esoterik aq edhe elusiv të kohëlindjes dhe origjinës, përqarkojnë perpetuum mobile përsiatjet e një karakteri më mundan e praktik, por shpesh eristik sikurse dilemat e ditës gegë-apo-toskë, standardi të ekzekutohet apo retushohet, thyerjet drejtshkrimore të ndalohen apo parandalohen, e kështu me radhë.

 

Informacion Politik

Në shfaqjen tragjike të radhës, ndërsa Lindja e Mesme ngjyhet sërish me gjak, prania e Shqipërisë qoftë si spektatore flegmatike pa vemendje e kërshëri, a përkundrazi si tifoze zhurmëtare; thjesht si pjesë përbërëse e dekorit skenik, apo si zë koristeje jo fort e talentuar mes radhëve të fundit, natyrisht pak mund të vihet re në sallën e madhe të koncerteve.

Mirëpo në skenën e vogël të përditshme, në dhomë të ndjenjes brenda kasolles, doemos ka rëndësi që të zotët e shtëpisë të vrasin mendjen e të diskutojnë për çka ndodh rrotull tyre. Edhe në kohë të izolimit hermetik, në faqen e 4-t të ZP-së, mirë keq, manipulueshëm a jo, dizinfektuar në tretësirë ideologjike të  lehtë a super të koncentruar, gjithnjë do të gjeje trajtime të ngjarjeve kryesore politike të planetit. Natyrisht nuk e kam fjalën aq tek ideja se nëpër shkolla a qendra pune njerëzit qenë të detyruar t’i ndiqnin njëfarësoj ngjarjet nëpër botë pavarësisht se ç’u nxinte mendja, ç’pranonte të gëlltiste arsyeja e ç’refuzonte të qaste, sesa tek ideja se qytetarët edhe pse në mes të shkretëtirës kulturore e ndienin megjithatë të nevojshme të diskutonin për problemet botërore, jo vetëm në informacionet e përjavshme politike, në format e përmuajshme të edukimit, në mbledhjet e rregullta të Partisë, por edhe kur bisedonin me njeri-tjetrin në tryeza miqsh. Gjithnjë diskutohej njëfarësoj, e kureshtja nuk mungonte për të dhënë e për të marrë të rejat. Kujtoj sesi nën shembullin e më të rriturve krahasonim çka servirte ZP-ja, Virgjil Kulja hijerëndë dhe elokuent i lajmeve solemne të 8-s, Napoleon Roshi i pas-lajmeve, me çka arrinim të “vidhnim” prej kanaleve italiane, Radio France International, më vonë BBC World Service dhe VOA.

 

Alfabeti Përmbys

E drobitur e shëndetligë siç është, Shqipëria vetë s’ka energji për të kontribuar edhe ajo në arritjet botërore teknike. Por si pjesë e një bote që zor se përfytyrohet pa teknologjinë në fronin e sundimit, s’ka si të mos jetë edhe ajo ngërthyer brenda ujdisë faustiane, nga njera anë shijuese e të mirave dhe lehtësirave të bollshme teknologjike, por në anën tjetër njësoj e ekspozuar edhe ndaj depërtimeve të padëshirueshme, efekteve anësore e në përgjithësi rrengjeve të magjive teknologjike, jo doemos të tejpamshme. Ndërsa përdorimi i Internetit, telefonisë celulare, e pajisjesjeve të tjera të ndërvarura multimediale vjen duke u rritur e bashkë me to kufijtë kohorë e hapsinorë vijnë e shuhen, zhvillimet psiko-kulturore shpesh nuk përkojnë me ritmin e revanit teknologjik. Një nga sferat e jetës psiko-kulturore që rreket t’i përshtatet vorbullës së ndryshimësisë është gjuha. Kjo ndodhet sa nën trysninë që mëton t’ia rrisi elasticitetin për të pranuar pa kartë hyrjeje prurje të huaja, aq edhe nën ngulmimin për t’ia rritur kapacitetin krijues e sendërtuar aftësinë për t’u qepur petka shqipe morisë së koncepteve, pajisjeve, shërbimeve e mallrave të padëgjuara më parë që ekonomia e tregut derdh në prehër të shqiptarit konsumator (terminologjia teknike); sa nën përçapjet për t’ia kuruar mpirjen e shkundur nga apatia, aq edhe nën qëmtime që synojnë rinimin e zgjatimin e gjerdanit të shenjuesve shqip duke rrëmuar për thesare të vyer bodrumeve të braktisura të gjuhës (shqipja burimore).

Edhe në një kohë kur gjuhën studiuesit orvaten ta shtrijnë në tryezë të ekzaminimit, për të gjetur se ç’shkon e ç’nuk shkon, për të matur hullínë midis gjendjes reale dhe gjendjes së dëshiruar të përdorimit, për t’ia shkrydhur gjymtyrët e për t’ia përshëndoshur vlerat, gjuha ngjet të bëhet objekt trambash ideologjike e politike, interesash e kompetencash të dyshimta. Kështu, përbri diskurseve për çështje themelore të metodologjisë, të problemeve strukturale dhe të dilemave që u sillen qark parimeve dhe rregullave me të cilat është ngjizur gjuha e njësuar e 1972-it, këndellen edhe zëra prej gjithfarë palësh, që me lëmin e gjuhësisë s’kanë të bëjnë, por që gjithaq interesat u piqen te epiqendra e shqiptarizmës, gjuha. Edhe në cirk të mediave pranëvëna venë e vijnë ekspertiza dhe diletantizmi, dijetari dhe shamani, mjeshtëria dhe padija.

Teknologjia në këtë dekor është edhe skenë edhe aktore, sepse sado pa shpirt njerëzor, sikundër edhe gjuha, në thelb është ideologji, madje Paul Goodman e përkufizon si “degë të filozofisë morale, jo të shkencës”. Ky përkufizim në gojë të Marx-it thotë: “shtypshkronja s’është vetëm makineri, është strukturë diskursi”; në gjuhë të McLuhan-it kumbon: “mediumi është mesazhi”; në këndvështrimin e Harold Innis-it përkthehet “teknologjitë e reja ndryshojnë strukturën e interesave tona – sendet për të cilat mendojmë; ndryshojnë karakterin e simboleve – sendet me të cilat mendojmë; ndryshojnë natyrën e komunitetit – arena ku zhvillojmë mendimet”; në fjalët e Neil Postman lexohet: “Fuqia transformuese e televizionit është të paktën po aq e madhe sa e shtypit dhe ndoshta po aq e madhe sa e alfabetit vetë.” Por asgjë nuk do t’ia ndryshonte kumtin thënies së fundit po të zëvendësonim televizionin me kompjuterin, Internetin, e pajisjet dixhitale të çdo lloji.

Një shembull që mund të shërbejë si ilustrim i pushtetit transformues të teknologjisë, për të cilin bën fjalë Postman, gjendet në një shkrim të botuar në Gazeta Shqiptare: “Koha për ndryshim… shkronjash”, më 29 janar 2006, ku autori B. Kopliku rekomandon ad libitum: “Të gjithë shkronjat të jenë njësoj si alfabeti zyrtar i sotëm, përveç tr[i] shkronjave që do të ndryshohen si vijon: /ë/ që do të bëhet /f/, /ç/ që do të bëhet /cs/ dhe /f/ që do të bëhet /w/.” Këto ndryshime, thotë autori, është i shtrënguar t’i sugjerojë për shkak të gjerdheve teknologjike që e bëjnë të mundimshme shtypjen dhe leximin e disa shkronjave diakritike në kompjuter. Madje, vijon Kopliku, do të ishte akoma më e volitshme, sikur alfabeti shqip të rrudhet e të mos ketë më shumë se 26 shkronja, për të ekonomizuar më mirë kohën dhe teknikën e përdorimit. Nga këndvështrimi praktik, natyrisht, propozimi i sipërcituar mund të rrëzohet lehtë, pse problemi teknikisht ka zgjidhje. Por, të tjera janë këndvështrimet që lypin vemendje. Edhe nëse kuturisje pragmatike si këto e gjejnë gati të shtruar shilten pranë votrës së shtypit, bindem më fort se nuk duan heshtjen si përgjigje.

Duket se kriptograma të tilla alfabetare do të konkurronin për bukuri me fantazitë hiperaktive të çamarrokëve të shkollave, e ndonëse në vështrim të parë ngjajnë si humor i pafajshëm përballë kokëçarjeve të gjuhëtarëve, nga ana tjetër rrëfejnë me elokuencë perceptimin kokëposhtë të marrëdhënieve “teknikë – njeri” duke i dhënë përgjigje kuptimplote pyetjes së Postman-it “Ç’ndryshime në gjuhë shkakton teknologjia, ç’fitojmë e ç’humbasim?”. Përgjigjja në rastin konkret do të ishte: fitojmë një gjuhë të re (kriptogramën), humbim të vjetrën (shqipen).

Le të mendojmë për një çast se alfabetin e pastruam nga shenjat e pavolitshme. Mirëpo ndërsa teknologjia e informacionit përparon marramendthi duke rrokur e ripërkufizuar çdo territor të jetës e duke përshpejtuar ritmin e veprimtarisë njerëzore, vallë ç’do të bënim me këto ndryshime kur të vijë dita që standardet kompjuterike të deshifrimit të kodeve të përmirësohen? Vallë do të ndryshonim sërish alfabetin, si të ishte broshurë ndërmarrjeje në rritje e ndryshim të vazhdueshëm? Doemos, një alfabet që të funksionojë nuk duhet të ketë nevojë të shoqërohet me qarkore që sqaron rregulla të rifreskueshme, aq më pak shënime që shpjegojnë korrigjime. Për shembull, a mund të mendohet një artikull, një shkresë, një vjershë, një tregim që të nisë me një shënim që këshillon: “Shkronjën ‘p’ ju lutem lexojeni si ‘q’!”?

Është folur shumë për keqshkrimin e keqzanimin e grafemës “ë”. Por, nëse drejtues programesh të mediave shqiptojnë në mënyrë jo korrekte “e-të” dhe “ë-të”, siç vë në dukje Kopliku, kjo gjë mund të shpjegohet jo vetëm thjesht me mungesën e “ë-ve” në tekst, por edhe me njohjen jo të mirë të normës ekzistuese letrare. Mund të jetë edhe pasqyrim i të folmeve lokale dhe nuancave gjuhësore që u përkasin mjediseve familjare ku janë rritur dhe krahinave të Shqipërisë prej nga vijnë, duke pëfshirë edhe mënyra shprehjeje e shqiptimi të kulturës pop të Tiranës metropol. Me fjalë të tjera, dy shqiptarë mund të mos dallojnë prej njeri-tjetrit kur shkruajnë në mënyrë korrekte të njejtin tekst, por po t’u kërkojmë ta lexojnë, mund t’ua vemë re menjëherë dialektin e të kuptojmë se prej ç’zone të Shqipërisë vijnë e cilës shtrese social-kulturore i përkasin. Më anë tjetër, në mjedisin e komunikimit populist pa dyer, ashtu sikurse opinionistët pavarësisht specialitetit nuk ngurrojnë të eksperimentojnë lirisht me gjuhën, po ashtu edhe drejtues të emisioneve ndoshta gjejnë te kamera mediatike laboratorin a rostrum-in prej nga duan të ushtrojnë influencë ose të tejbartin bindjen se të tyret janë me të mirat praktika për t’u ndjekur nga të gjithë. Edhe nuk do lënë pa përmendur këtu se qëndrimi i lëshuar ndaj gjuhës lidhet doemos edhe me pështjellimet sintaksore e morfologjike që shkaktojnë prurjet e huaja; pa përmendur të tjera rrengje me të cilat bota gjithpërfshirëse e teknologjisë së informacionit, e mediave dhe e industrisë së sofistikuar të reklamave trand gjuhët në përgjithësi e jo vetëm shqipen, duke ia rrudhur hapësirën tekstit e duke e zëvendësuar këtë gjithnjë e më shumë me imazhin si formë komode kumtuese, që lyp vështrim jo lexim, perceptim jo konceptim, estetikë jo logjikë, përjetim emocional jo racional, konkret jo abstrakt.

Le të mendojmë për një çast se alfabeti është një lloj Job Aid ose mjet ndihmës, që shërben për të mësuar gjuhën e shkruar. Me përkufizim Job Aid është një mjet ndihmës ose përkujtesë që lehtëson kryerjen e një aktiviteti/detyre pa qenë nevoja të rëndohet kujtesa afat-shkurtër ose e punës në proces duke ruajtur përmendësh sekuenca procedurash. Të tilla janë p.sh.: tabela e shumëzimit, tabela e Mendelejevit, algoritmet e ndryshme, tabela e logaritmeve, libri i adresave e telefonave, por edhe fjalorët, tabelat e mënyrave e kohëve të foljeve e kështu me radhë. Këto bëjnë të mundur që mendja të përdoret ekonomikisht, duke e vënë maksimalisht në punë për të arsyetuar, përsiatur, përzgjedhur e zgjidhur probleme konceptualisht, e duke ia kursyer funksionin modest të rolit të depozitës së kujtesës mekanike ose regjistrit prej nga ku thirren a riprodhohen besnikërisht mori faktesh a njësish fragmentare të informacionit jo doemos të ndërlidhura me njera-tjetrën. Disa prej tyre kategorizohen si mjete ndihmëse externale (që do të thotë se nuk bëhen doemos pjesë e njohurive të përvetësuara, por thjesht mbështesin ose përshpejtojnë nxënien e dijes prej individit). Ndërsa alfabeti si kolokacion i shtangët grafemash është mjet ndihmës, por është edhe kognitivisht i internalizuar (të gjithë ata që dinë shkrim e këndim e kanë të kredhur në kujtesë në mënyrë të paharrueshme, përderisa praktikojnë gjuhën e shkruar).

Mirëpo ndryshe nga manualet që në përgjithësi çvlerësohen po aq shpejt sa edhe krijohen, ose kërkojnë rifreskim të herëpashershëm në varësi të shpeshtësisë së përmirësimeve graduale teknike të një produkti, alfabeti është si të thuash një Job Aid monolit që nuk parakupton ndryshime në strukturë e nuk ka nevojë për përshtatje a shërbime mirëmbajtjeje. Ndryshimet që pëson një gjuhë, fjalët e reja që hyjnë e që krijohen, e të tjera që rezultojnë më pak të përdorura, zakonisht evidentohen përmes ribotimeve e freskimeve të fjalorëve e të tjera materialesh gjuhësore, të cilat i hartojnë me kujdes specialistet përkatës. Mirëpo ndërsa ndryshimet në gjuhë ndodhin dora-dorës, në mënyrë të lirë e të natyrshme si pasqyrë që u shkon pas ndryshimeve sociale, kulturore, demografike e teknologjike pavarësisht vullnetit të specialistëve, alfabeti përkundrazi mbetet kod i gdhendur në gur në menyrë që të shifrojë e dekodojë vijueshëm të rejat dhe të vjetrat e oqeanit të gjuhës.

Kushdo që do t’ia ketë parë Koplikut këmbimet shkronjore të vëna në jetë, do të ketë vënë re përnjëherë se vizualisht nuk përkojnë me imazhe të stampuara në mendje prej vitesh, sepse bëjnë kolizion me modelet e përftuara në ndërgjegje formalisht në shkollë ose të fituara përmes gjuhës zyrtare dhe administrative të institucioneve dhe mediave.

Le të mendojmë për një çast për ata shqiptarë, që duke mos jetuar në Shqipëri, në pjesën më të madhe të kohës përdorin një gjuhë të ndryshme nga shqipja. Ose ata të rinj e fëmijë që shqipen e kanë tashmë gjuhë të dytë edhe e përdorin si funksion të konstrukteve të sendërgjuara përmes një gjuhe tjetër me të cilën ndihen më pranë, gjuhë të cilën mendja ua zgjedh automatikisht si opsionin e parë të disponueshëm e të natyrshëm të komunikimit. Le të marrim anglishten: “ee” për një anglishtfolës menjëherë do të shqiptohej në mendje si “i”. Për shembull: beep, deep, feed, geek, leek, meek, meet, need, peep, sheep, sheer, reed, reef, reek, seed, week (sa për të sjellë ca shembuj fjalësh njërrokëshe, midis shumë syresh). Pikërisht prirje të tilla të atypëratyshme si ajo që shtyn për t’i lexuar “ee-të” si “i”, për shkak të reflekseve të fituara (që bëjnë të mundur mbajtjen e secilës gjuhë veç e veç), e bëjnë përqëndrimin në tekst të vështirë edhe i bërtasin trurit: “Shpjermë në një sistem tjetër shenjash, më familjar e më të përcaktuar!”.

Prandaj çka kërkon të bëjë z. Kopliku është fatkeqësisht çorientuese për shqipshkruesit e shqipfolësit, sidomos për mendjet në formim e sipër. Por sidomos është e trishtueshme mirëpritja që gjejnë imbroglio të tilla në organe shtypi, në një kohë kur pritet që këto të jenë në ballë të mbrojtjes dhe përhapjes së praktikave më të mira e korrekte të gjuhës së shkruar. Nëse drejtshkrimi i shqipes lipset të rishikohet, kjo e drejtë bie në truall të vemendjes së specialistëve e kujdestarëve të gjuhës dhe institucioneve që merren posaçërisht me orientimin dhe strategjitë e zhvillimit e të mirëmbajtjes së shqipes. Janë këta që peshojnë propozimet e që në bashkëpunim me specialistë të fushës së psikologjisë së edukimit gjejnë mënyrat e duhura për t’i shtjelluar e për t’ia përcjellë publikut nëpërmjet organeve përkatëse edhe sidomos shkollave – aty ku mësohet gjuha, përvetësohet gramatika, ushtrohet drejtshkrimi e drejtshqiptimi e të tjera dije që ia garantojnë një gjuhe ekzistencën dhe riprodhimin e shëndetshëm nga brezi në brez. Me të vërtetë alfabeti i shqipes është i ri, por është rosarium-i që lidh përmes simbolesh shqipdërguesin A me shqipmarrësin B, marrëveshje që parakupton respektim të njëllojtë, të detyruar e të plotë prej përdoruesve që këta të merren vesh, jo përmes forcës së ligjit, por përmes ushtrimit të praktikave korrekte gjuhësore dhe mbrojtjes nga ndërhyrjet e papërgjegjshme të njeriut të ngeshëm të rrugës, mendjes së zënë rob prej teknologjisë, a dëshirave të gjithkushit në epokën e “lirisë pa hendekë”. Gjuha është identiteti vetë, me të cilin kuptojmë botën dhe kuptohemi prej saj. Thënë me Wittgenstein-in, gjuha është jo vetëm makinë ku ulet mendimi, por edhe timoniere. Shkojmë ku të na shpjerë. (2006)

 

Hijet e së Djeshmes

Nga pikëpamja ekonomike lindja e nazizmit erdhi si pasojë e logjikshme e reparacioneve të rënda dhe masave tejet të shtrënguara që fuqitë e mëdha sanksionuan mbi Gjermaninë pas Luftës së Parë Botërore. Kasandrën (midis profetësh të tjerë) e luajti John Maynard Keynes, i cili kur pa si po rrokulliseshin punët ne Konferencën e Paqes (1919) ku shërbente si këshilltar i lartë për palën britanike e duke mos mundur të ndryshonte rrjedhën e ngjarjeve, protestoi me dorëheqje e fill pas saj shkroi librin që bëri éclat: “The Economic Consequences of the Peace” (“Pasojat Ekonomike të Paqes”). Këtu, si ekonomist i kalibrit të parë shpjegon strategjinë e gabuar të Katër Fuqive, të cilat shpërfillën shtigjet që do të çonin në krijimin e një Evrope të konsoliduar e të barazpeshuar përpara interesave të ngushta e afat-shkurtra territoriale. Si mjeshtër i hollë i artit të kritikës, me penën e mprehur në Bloomsbury-in elitar, Keynes-i vizatoi dobësitë, mungesën e kthjelltësisë, syleshësinë, vetë-qendërzimin dhe epshin për përfitime të katër më të famshmëve burra shteti të kohës: George Clemenceau (Francë), Woodrow Wilson (SHBA), Vittorio Orlando (Itali) dhe Sir Lloyd George (Mbretëri e Bashkuar).

Gjermania me këmbët në një këpucë u detyrua të gjente marifete e përdorte metoda djallëzore për t’u rimëkëmbur. Vendi i filozofëve që ndriçuan mendjen; kompozitorëve e poetëve qe krijuan shijet e edukuan shpirtin; shkencëtarëve që e sollën njerëzimin më pranë përparimit, së vërtetës e arsyes nisi të përpunojë strategjitë e hakmarrjes e të urrejtjes. (Paralajmërimi i Keynes-it: Njerëzit nuk duhen lënë të egërsohen e dëshpërohen në ekstrem!) Nazizmi po lindte nën rrogoz, fatkeqësisht i frymëzuar edhe prej mendjesh nga më të nderuarat e adhuruarat e mbarë njerëzimit, të tillë si Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Beethoven e Wagner. Por shoqëria evropiane e lulëzimit intelektual të viteve 20-30 e neveritur dhe lodhur luftrash nuk deshi t’ia shihte shenjat.

Ndërkaq, Marx-i ose Moore-i i zymtë e ekcentrik, sa ekonomist preciz e teoricien i çveshur emocionesh, aq edhe filozof i zjarrtë e pasionant dhe ligjërues i patakt e vulgar, i njohur në historinë e doktrinave ekonomike ashtu si Freud-i në psikologji e Platoni në filozofi, kishte kohë qe s’rronte më (vdekja i përkoi me lindjen e Kyenes-it ose Pozzo-s në 1883). E bashkë me largimin e tij prej skene reputacioni i marksizmit e komunizmit lëkundej e thërmohej me vrik jo vetëm për arsye të të metave e kufizimeve të doktrinës vetë, por edhe e sidomos për shkak të farsave e fiaskove të Internacionaleve, e të lloj-lloj personazheve të dyshimta e sharlatanësh rusë, frëngë, socialistë, kokëkrisurish, ekstremistësh, anarkistësh e pehlivanësh të revolucioneve që morën punët në dorë. E pikërisht sepse Lindja ishte më vulnerabël e më e hallakatur, eksperimentet e komunizmit u bënë atje e krye-eksperimenti natyrisht në Shqipërinë e vogël, me popullsi analfabete, pa shtresë të mesme, pa këpucë në këmbë e pa ushkurë për të lidhur poturet. Teoria që e ngriti proletariatin në piedestal, kumt lexuar më së shumti së prapthi e përcjellë po aq përçudshëm prej aventurierësh të etur për pushtet, s’mund të gjente proletariat më të përshtashëm për të egzaltuar e shpëlarë trush.

Po për nazizmin gjahu nuk ishin klasat (por racat), ishin hebrenjtë, popull i njohur për kursimtari, mirë-administrim të pasurisë, disiplinë të rreptë të punës, aftësi artizanale, kontribute të shënuara në çdo fushë të kulturës e të shkencës. Me gjithë kobet, rrënimin ekonomik e kulturor, shfarosjet e pashembullta e shkallmimin e Evropës prej themelesh, karkasa e swastika-s shënoi edhe nisjen e procesit të rimëkëmbjes së suksesshme. Hebrenjtë e morën veten, u riorientuan e bënë përpara. E atje ku jetojnë, në të katër anët e botës spikasin për vlerat e ruajtuara e për ato që krijojnë duke vërtetuar se faktorët e jashtëm e mjedisi nuk ia dolën të depërtojnë e prekin strukturat e brendshme e nuk ia kalbën indet morale e etike që ia shkruanin perkufizimin si bashkësi shoqërore.

Mbështetur mbi një regjiment tejet rigjid e arkitekturë ideologjike jo elastike, nazizmi nuk e pati të gjatë krahasuar me komunizmin apo fashizmin (variante të së cilëve ende gjëllijnë sot si forma totalitare qeverisjeje në rang shteti, institucionesh e korporatash). Edhe bëmat e nazistëve nuk linin shumë vend për mëdyshje në gjykim. E megjithatë, praktikisht ndëshkimi i fajtorëve nuk ishte (dhe akoma nuk është) i lehtë, edhe sepse ligjet o nuk arrijnë t’i fusin dot në kornizë të fajit, o burokracitë e procedurat administrative ngecin, janë të paefktshme, të mefshta e tepër kaba për t’i ujdisur. Kështu, ironikisht e paradoksalisht vonesat, formulimet e komplikuara të ligjit, e interpretimet e spërdredhura tërthorazi sikur u dalin në krah pikërisht atyre që arsyeja e thjeshtë do t’i njihte për kuzhinierë masakrash. Edhe sot e kësaj dite dëgjojmë për nazistë të fshehur, ndjekje të tejzgjatura që përfundojnë me arrestime të moshuarish gati për të zënë shtratin, ose largime natyrale prej jete të pleqve babaxhanë që paskeshin qenë dikur oficerë nazistë, por që kanë çuar jetë të gjatë, të qetë e të gëzuar rrethuar nga familje e fëmijë të përkushtuar.

Në Shqipëri, tabloja e marredhënieve të së sotmes me të djeshmen, të krimit dhe ndëshkimit, fajtorëve dhe viktimave paraqitet krejt ndryshe. Shoqëria shqiptare moralisht nuk e ka marrë veten qysh nga përmbysja e diktaturës. Përkundrazi, sot ndihet edhe më e hardallosur tek luan edhe aktorin edhe spektatorin në skenën ku shfaqja luhet mbrapsht. Çka pati çmuar si virtyt prishet në ves, çka pati pandehur për mirëbesim copëtohet në zhgënjim, çka pati konsideruar për besnikëri shkrandet në kthim të krahëve, çka e pati qetësuar si siguri publike shpërbëhet ne frikë prej krimit e dhunës, çka pati nderuar si punë shkërmoqet në transaksione kapitali e kamata, çka pati vlerësuar si njohuri tjetërsohet në mall, çka pati gjykuar si fjalë të mençur zhvoshket në trivialitet, çka pati admiruar si art shëmtohet në pornografi. Mirëpo, nëse heshta totalitariane u ndërkall aq dhunshëm e me efekt aq dërrmues në tokë të arbërit kryesëpari për shkak të pamjafuteshmërisë e papjekurisë së sistemit imunitar te vlerave etiko-kulturore mbetet gjithnjë conundrum më vete e çështje për t’u rrahur, përkundrazi kllapia e sotme sociale në trup të kombit, nga Veriu në Jug, shkruhet me zjarrmi përvëluese ethesh, teksa në zgrip nadiri shoqëria nga njëra anë ndien krupë e nga ana tjetër e hutuar dhe e dëshpëruar ia përligj vetes sjelljet skizofrenike.

Në këtë atmosferë sëmundjeje është pikëllim i pangushëllueshëm që në Shqipëri nuk ekziston ndjenja e fajit përtej klithjeve patetike të protestave oy vey (vaj medet – në jidisht). Askush prej ish-shefave padronë të monstrës totalitare, projektuesve e inxhinierëve të kazermës diktatoriale, figurave të rëndësishme të partisë e shtetit autokratik – në duart e të cilëve heshta rrasej kockash 45 vjet rresht – nuk fshihet, nuk gjen arsye e as nuk ndien nevojë per t’iu shmangur sadopak fokusit të vemendjes. (Nuk po guxoj të përmend ligjin. Në fund të fundit dëmi që llogariti dhe peshoi ligji nuk e kapërceu efektin e komedisë me tejkalimin alarmant të numrit të kafeve të rrufitura përtej kufirit të lejuar.) Këtyre heshtarëve, zotër të dheut, hënës e diellit, që ia kallnin datën deri edhe vetes; pernjimend të shtyrë në moshë kur u gdhinë pa takëme betejash në fillim të 90-s; sot u dridhen edhe më shumë duart pleqërie. Edhe vitet që u kanë mbetur i kalojnë duke endur memuare që mirëpriten hapësirave të mediave së bashku me fotot prej nga buzëqeshin lehtë e miqësisht, me tipare të zbutura qumështore, vështrim dashamirës e të përtretur. Tinktura jo aq fort epike sesa sentimentale, do të jetë me sa duket garanci më vete që malli të mbërrijë në mendje të blerësve, muhabetçinjëve të kafeneve, të thekurve pas thashethemeve, kureshtarëve të tabloideve dhe endacakëve të tjerë të bulevardeve të informacionit, të cilët përndryshe nëmin me sinqeritet vitet e humbura nën diktaturë. Qasja e melodramave të tilla banale në shtyp do të thotë se ekzsiston nevoja dhe justifikimi në pazar të kaosit e seleksionimit natyror, në kandarin e të cilit, oferta si plat du jour e reshperisë massmediale barazpeshohet me kërkesën si oreks konsumator. Oreks që paskësh qenë në pritje të zbulimit, edhe i lehtë për ta stimuluar pse modest në shije, pa pretendime në mënyrat e gatimit, pa kufizime diete e mase.

Mirëpo syprina e liqejve ku derdhen melankolitë për turpe të shkuara, e ku fajit i duket se shpëlahet, pasqyron jo aq kapitalizmin muzeal të Smithit e Rikardos si pëlhurë merimange antike kacavarur në cep të kapitalizmit global, sesa reflekton kode kulturore, rrugëtime historike, stampa etike e psikologjike të cilat sinergjikisht përthyjenë edhe një kumt sa tragjik aq edhe komik, real e kuptimplotë, kumt i cili don të thotë se nuk ekziston frika e “gogolit të dosjeve”. Dosjet aq të përfolura, janë shndërruar qysh tani në mit e dordolec post-modern. Sa kohë që mendja e vetëdija shoqërore mbahen peng të pështjellimit ideologjik e psiko-kulturor, por edhe të ekonomisë së tregut, njëlloj të pështjelluar e lëshuar, vallë a ka “dosje” më domethënëse sesa “dosjet me çikërrima” me të cilat shefat e katrahurës mbushin përditë hinkën e infosferës shqiptare që derdh llucë në grykë të mendjes së publikut? Duke e shndërruar informacionin në puré trivialiteti dhe ushqim komfortues, hinka mediatike do të vazhdojë t’i gurgullojë në gurmaz publikut atë çka e detrakton nga vështrimi i së kaluarës në sy, nga përjetimi i dhimbjes, nga të kuptuarit e vuajtjes dhe gjetjes së mënyrave të shërimit, derisa shoqëria të jetë gati ta marrë veten seriozisht.

Kanë kaluar 15 vjet nga rënia e diktaturës, ose 1/3 e sundimit te saj. Sa më shumë vite të kalojnë aq më pak vlerë ka të flitet për faje të vjetra, ndërkohë që faje të reja stivosen palë-palë mbi të shkuarit e kërkojnë vemendje të menjëhershme. Jo për të ngatërruar kujtesën me harresën, përgjegjshmërine me shpërfilljen, faljen me dënimin — që të mos humbasë e shkojë dëm e ardhmja, e tanishmja lyp (ri)edukim për të shpëtuar atë që mund të shpëtohet: brezin e ri. Këtij do t’i bjerë mbi shpatulla sfida që të krijojë e ripërtërijë me durim indet morale dhe etike që prindët nuk i kanë, nëpërmjet shërimit të sistemit arsimor që njohjen e historisë e trajton si detyrë themelore, ndërtimit të politikave të urta ekonomike e sociale, mbështetur edhe nga një mjedis i shëndetshëm mediatik nën dirigjimin kompetent të një shteti që është përnjimend në shërbim të nevojave të vendit. Përndryshe, në mungesë të shembullit të mirë; pa një të kaluar që të shërbejë si model referimi; pa mendje të gatshme e të hapur për të mësuar e përshtatur kreativisht përvojën botërore, në mos e pamundur, do të jetë e vështirë.

Sikur Marx-i të ishte gjallë, një tjetër manifest do të kishte nisur me frazën ngjethëse “Një fantazëm i avitet sot…”, por në vend të komunizmit e proletariatit do të kishte parasysh jetën si opera buffa, të sunduar nga parvenue të dehur me pushtet, udhëhequr nga teknologjia për hir të high-tech, mrekulluar nga Interneti si rrjet komunikimi populist e informacioni i padiskriminueshëm. (2005)

 

Çmimi i Fjalës

Në një kohë kur tehu i zhvillimit teknologjik e mediatik e rikonfiguron jetën e përditshme gjithnjë e më fort, kur pragmatizmi bëhet qëllim në vetvete dhe etja e pashueshme për parajsë materiale ethshëm mban peng dëshirat e lakmitë, rëndom nyjtojmë shprehje që kanë të përbashkët fjalën “treg”, të tilla si: tregu i ideve, informacionit, opinioneve, shtypit, etj. Kombinime të tilla sado të formuluara shkujdesshëm e vetvetishëm, në thelb fshehin domethënie kontradiktore e sidomos shkurajuese, sepse ç’mund të kenë të përbashkët idetë e njohuritë, mendimet a opinionet e në përgjithësi aftësitë mendore me “tregun”, si interstic transaksionar? Vallë a ka çmim që të etiketojë shkëmbimin e pyetjeve, arsyetimeve, krahasimeve, shpjegimeve, këndvështrimeve, parashikimeve, propozimeve, përvojave njerëzore? E më tej, a mund të maten numerikisht luhatjet, ndikimet a shndërrimet mendore, por edhe shpirtërore që përftohen përmes ndërkëmbimbeve të mësipërme? Vështirë se mund të përqasen me “produktet a shërbimet” konkrete për të cilat një palë paguan dhe tjetra arkëton, sepse ç’mund të kenë të përbashkët qoftë kënaqësia që përfton blerësi prej mallit që ia përmbush a kapërcen përfytyrimin, qoftë ngazëllimi në sytë e shitësit prej pagesës që barazon a tejkalon shifrën e dëshiruar me atë çka, për shembull, njeriu përjeton kur në ligjëratën e shkruar a të folur pikas një vërejtje udhërrëfyese, mëson se ç’mund të (ri)vlerësojë a (vetë)korrigjojë, kupton se ç’mund të kontribuojë; ose shtanget nga hijeshia e fjalës, kthjellësia e gjuhës, finesa e parashtrimit? Ata që e kanë ndjekur ujësinë e turbullt të mediave shqiptare, veçanërisht gjatë dy-tre viteve të fundit, do të kenë ndeshur aty edhe në shkrime të cilat nëpërmjet persiatjeve të mprehta që mëtojnë të masin thellësi çështjesh me peshë ia kanë hapur portat vëmendjes publike, e ndoshta po këta kanë vënë re aty përkushtim, idealizëm e seriozitet jo të pangjashëm me atë çka rrezatonin shkrimet e një grushti publicistësh të shquar të fillimshekullit të kaluar.

Mirëpo pikëpjekje të tilla piktoreske pak kanë të bëjnë me oqeanin e informacionit, që ngop mediat për t’u riprodhuar pastaj po prej tyre, ku përgjithësisht llokoçiten copëza të shkëputura informative të çveshura nga arsyetimi, sensi i qëllimit e gjykimi kritik si botë-vështrim. Është fjala për shembuj të tillë informacioni të paketuar si rrëfenja të lira që synojnë të sjellin personazhe ikona pranë zemrave, si Lady D a Jacqueline Kennedy, por jo abstraksione pranë mendjes; përmbledhje zbavitëse peripecish martesore të çiftit Beckham; tregime për rrëmbime tinëzare çmimesh bukurie; publikime trillimesh hokatare për incidente të njëmendta e të çuditshme përplasjesh shtetesh fqinje; histori të trishtueshme vajzash të ngecura në çarkun e prostitucionit, por që ndonjëherë lumturisht mbarojnë me happy ending si të ishin skenarë taze për soap opera-n e rradhës; por ndonjëherë edhe si intervista me tentues vetëvrasjeje, të cilat në vend të mesazheve sensibilizuese e këshillimore çimentojnë paragjykimet, thellojnë moskuptimin dhe ushqejnë përçmimin publik ndaj plagëve e vuajtjeve mendore. Për të mos përmendur pastaj kronikat e pashtershme të kapërthimeve të papërmbajtura verbale (ndonjëhere edhe fizike) të politikanëve, por edhe polemikat e padenja midis gazetarësh të regjur e veteranë që e bëjnë publikun përfundimisht të mos dijë më se ç’të besojë.

Ajo që bie ne sy është se funksioni i informacioneve e narrativave të tilla nuk e tejkalon kënaqjen e kuriozitetit të cekët a nevojën për argëtim të lirë. Ato nuk lidhen me ndonjë përmbajtje të mëhershme e as shërbejnë për të krijuar ndonjë të re. Janë të çveshura kështu nga konteksti, sepse i mungojnë hallkat e referimit. Shkojnë e vijnë nga dhënsi te marrësi si listë faktesh e vështrohen si album idiosinkratik ngjarjesh. Duke qenë të divorcuara nga kuptimi e qëllimi nuk ka si të frymëzojnë vendim-marrje, a të cysin deshirën për vetë-veprim, përkundrazi inkurajojnë apati e indiferentizëm ngaqë nuk hyjnë në punë.

Harlisja e pakontrolluar e informacionit të tillë, që tani është realitet edhe në Shqipëri, është pa dyshim shembëlltyrë e garës së egër për ekzistencë dhe fitim, filamentet e panumurta të së cilës dalin nga serat e interesave dhe intrigave të kupolave ekonomike e politike. Por është e lidhur ngushtë edhe me zhvillimet marramendëse teknologjike, të cilat i çajnë shtigjet edhe për në mediat shqiptare. Mirëpo, ndërsa organet e shtypit nxitojnë të gjejnë vend ne www a rreken të modifikojnë kostumin elektronik (për shembull, Shekulli ose tani së fundi Korrieri), duke i bërë web site-t më të thjeshta në përdorim; më konsistente në klasifikimin e tematikave; me shpërndarje më proporcionale të tekstit, hapësirës dhe ilustrimeve grafike; e më tërheqese e të sofistikuara vizualisht, problem numër një mbetet gjithnjë ai i vjetri – përmbajtja – gjetja, përzgjedhja dhe trajtimi i saj, sepse teknologjia ndërsa shërben për të krijuar lehtësira komunikative, rrit shpejtësinë e marrje-dhënies së kumteve, dhe ofron modele të shumta paketimesh e përcjelljesh nuk mund megjithatë të zëvendësojë informacionin vetë a të ngatërrohet me përmbajtjen, e cila përpara se të paraqitet do gdhendur më parë në mendje.

Disproporcioni midis numrit relativisht të madh të organeve të mediave shqiptare në raport me kapitalin njerëzor të aftë për të kontribuar me njohuri, ide, opinione e propozime në mënyrë kompetente e autoritare si dhe mungesa e strategjive, praktikave e normave të përparuara gazetareske doemos çojnë në fabrikimin e lajmeve që kundërshtojnë njëri-tjetrin, çinformojnë lexuesin e çedukojnë publikun e interesuar. Mendësite, shijet e preferencat e publikut vijnë e pështjellohen e bëhen kështu lodra plasteline të TV-së, radios, gazetave e revistave të lira, derisa të dyja palët – publiku dhe shtypi – kthehen në një masë të përbashkët tutkalli informativ ose “massmedia për massnjeriun”, gjuhësisht të nyjëzuar përmes lidhëzes “dhe” në vend të “sepse”; vizualisht vulosur me “imazhin” si fotografim i së jashtmes, por jo si shqyrtim i së brendshmes; emocionalisht të vidhosur nëpërmjet kënaqjes së nevojës për zbavitje, egzaltim, e shlodhje pasive; kognitivisht të bashkuar nga njëtrajtshmëria, cektësia, vëmendja e papërqëndruar, gjykimi i dobët, mungesa e koherencës dhe kompleksitetit.

Të shpërndarë skajesh planeti por njëherazi edhe banorë të “lagjes globale”, shqiptarët sot megjithatë nuk ndihen më të informuar, pranë njeri-tjetrit e problemeve të përbashkëta përtej parapëlqimeve të ngjashme për markat e TV-së a kompjuterave; titujve të bestseller-ve dhe emërtimeve të dietave për peshë-renie; pertej gëzimit për pjesëmarrjen e Shqipërisë në festivalin europian të këngës; apo dilemës lidhur me zgjidhjen e problemit se cilës i takon të jetë first lady. Edhe liritë e fituara; shpëtimi nga shtypja ekstreme totalitariane; mundësitë më të shumta për të eksploruar qoshet e planetit e bashkë me to larmitë e kulturave e mënyrave të jetesës; e shndërrimi i largësive gjeografike në njëvendësi elektronike nuk po duken ta konkurrojnë lehtë kërcënimin e uniformitetit me të cilin mediat rrafshojnë shumëllojshmërinë, pavarësinë dhe kreativitetin e mendimit.

Në këto rrethana shteti shqiptar nuk mund t’ia falë vetes – në emër të lirisë (reale a false) së shprehjes e konkurrencës – indiferencën ndaj medias, këtij rrjeti çudibërës me mundësi te hatashme për ndryshime social-kulturale si në dëm ashtu edhe në dobi të demokracisë. Por në ç’mënyrë mund ta mbrojë e mbështesë shteti zhvillimin e shëndetshëm të mediave, që ato të mos bëhen pasqyra para të cilave aktorët e teatrit politik dhe ekonomik të admirojnë veten, ndonjëherë duke u puthur, por më shumë duke u kafshuar, sipas rrethanave? Shumë po përflitet kohët e fundit “çmimi dysheme” si një mënyrë për t’u dhënë mundësi të barabarta mbijetese e lulëzimi si të fortëve ashtu edhe të dobtëve të mbretërisë mediatike. Duke mbajtur parasysh se ekonomia shqiptare e tregut zhvillohet në terren kaotik që rregullohet me ligje të shkruara por të paushtruara, kod etik të nëpërkëmbur e mirëbesim në agoni, ndoshta “çmimi dysheme” është teorikisht i pranueshëm e do të sillte sadopak drejtësi duke u ofruar të gjithëve të njëjtën bazë nisjeje. Duke lënë mënjëane çështjet e ngatërruara të implementimit e monitorimit, a do të ishte vallë e mjaftueshme një nismë e tillë? A thua roli dhe përgjegjësia e shtetit ndaj një pasurie të tillë të rëndësishme kombëtare siç janë mediat të përmbushet e mbarojë me kaq? Po të jetë kështu, një nismë e tillë do të ishte një ndërmarrje e ngutur dhe e dëshpëruar edhe, sepse ndër të tjera, një problem me natyrë të theksuar kualitative komplekse, si ai i konkurrencës, vështirë se mund të zgjidhet në mënyrë kuantitative. Zor se do të ndikonte në mpakjen dhe kontrollin e magmës informative. Do të ishte një orvatje për t’i dhënë zgjidhje “të shpejtë” një problemi ndreqja e të cilit duhet menduar si një proces i vazhdueshem, i ngadaltë e i shkallëzuar e suksesi i të cilit matet me hapa cilësore të hedhura kujdesshëm në kahun e shndërrimit të “masspublikut” në “shoqëri të emancipuar” e të përgjegjshme.

Në këtë pikëvështrim, përshëndoshja e mediave, krijimi i kushteve për mirëinformim të publikut duhet parë si një rrjet i bashkërenduar masash që plotësojnë njera-tjetrën e që vihen në zbatim nën orkestrimin e shtetit. Kjo do të thotë që shteti të marrë përsipër hartimin e planeve afat-gjatë e afat-mesëm që të synojnë jo vetëm grumbullimin e shpërndarjen e drejtë e të studjuar të fondeve e teknologjisë dhe përmirësimin e shtratit ligjor ku mbështetet mirëadministrimi e mbarëvajtja e mediave, por edhe ndërtimin e programeve të edukimit nëpërmjet të cilave t’i hapen sytë publikut për efektet psikosociale dhe politike të mediave. Sepse është edukimi publik më shume se imponimi i kornizave ligjore ai që luan rol katalizues në procesin e krijimit të një shoqerie me imunitet të shëndetshëm ndaj mediave e të ndërgjegjësuar se, duke mos qenë terren neutral, mediat janë në thelb sa teknologji aq edhe ideologji, sa miq aq edhe armiq të kulturës, sa përplotësuese e përforcuese të edukimit aq edhe alternativa përkeqësuese e minuese të tij. Për të qenë rezultative hapa të tillë duan përforcuar e mbështetur më tej me kontribute të njëmendta prej botuesve (të cilët duhet të ndjejnë e ripërtërijnë përgjegjësinë e edukatorit për lexuesin), të organizatave publike e private (të cilat mund të ndihmojnë me financime, ekspertizë njerëzore, burime materiale e teknologjike) dhe të shoqërisë civile (në rolin e vëzhguesit të paanshëm, zërit të ndërgjegjes e kritikuesit të dobishëm).

Ndërkohë, ndërsa bëjmë sehir e zbavitemi përqark ringut ku kafshohen politikanët e kohëve moderne, pehlivanët e tenderave e akrobatët e show business, vallë a do t’i bjerë kujt ndër mend të pyesi: ç’të ketë mbetur prej asaj shoqërie dikur aq të etur për të zbuluar përmes dritares së fjalës së shkruar rrugët e çlirimit të mendjes e shpirtit prej prangave e për të vizituar që andej të ardhmen? (2004)