Shkrimi Shtigje të Alfabetit Shqip të L. Shamku-Shkrelit në Peizazhe të Fjalës më nxiti të vras mendjen për disa pyetje, të cilat do t’i parashtroj më poshtë. Përmbledhtazi duket se autorja ngre këto çështje lidhur me alfabetin që u përftua si rezultat i Kongresit të Manastirit:

  1. Jo të gjithë tingujt u përfaqësuan me një shkronjë të vetme. Peshorja e kompromiseve në atë kongres anoi nga toskërishtja. Për shembull, kemi grafemat GJ, NJ (që iu gjegjen tingujve toskë gj, nj), por nuk kemi grafema të ngjashme gjegjëse për fonemat gege MB, ND, dhe NG.
  2. Nuk u bë dallimi midis germave dhe grafemave transkriptuese. Për shembull, DH, GJ, dhe NJ janë grafema transkriptuese të këtyre tingujve, por nuk janë germa. Kështu alfabeti në vend që të krijohej vetëm me germa të thjeshta ka ngërthyer në vete si pyka edhe grafema transkriptuese.

Gjithë ç’u arrit në Kongres të Manastirit ishte fitore e madhe për shqipen falë tolerancës dhe mirëkuptimit të grupeve pjesëmarrëse. Mirëpo ka ardhur koha të shihen mundësitë për përmirësime të mëtejshme. Ç’duhet bërë? Pasaktësitë thotë autorja duhen korrigjuar, për ta lehtësuar kështu alfabetin prej teprive dhe shpërpjestimeve e për ta orientuar më fort për nga shtegu fonematik sesa fonetik. Ç’përfitime do të rezultonin? Alfabeti i ri do t’u ndihte më mirë gegëve - pa u prishur punë toskëve - madje të gjithë përdoruesve duke ua bërë më të lehtë mësimin e përdorimin e shqipes. Standardi nuk do të cënohej, e për më tepër do të ndreqeshin lidhjet hisorike të shqipes dhe alfabeti e gjuha shqipe do të zinin vend më mirë në hollin europian të gjuhëve.

Një nga pyetjet e para që më vijnë ndër mend lidhur me sa më sipër përsillet rreth: sa prioritare është ndërmarrja e një ndërhyrjeje të tillë për shqipen, e cila në gjendjen ku është katandisur sot duket se ka plot halle për të zgjidhur? E kam fjalën në vargun e punëve për meremetimin e shqipes, ku do ta kishte hallkën rishikimi i alfabetit? Më hollësisht:

Sa ndikon papërsosmëria e alfabetit të sotëm në të tjera probleme madhore të shqipes, duke ua vonuar ose ndërlikuar kështu zgjidhjen? Dua të them, nëse konstrukti kabá i alfabetit është problem që pengon sadopak zhvillimin e dëshiruar të shqipes, si do të gërshetohej e ndërlidhej ky problem – ose i lënë i pazgjidhur ose me zgjidhje të mirë a të keqe – me një varg hallesh të tjera që presin trajtim të ngutshëm e që kjo autore i ka paraqitur në të tjera shkrime, sikurse janë: standardi si korse shtrënguese e përditësimi i fjalorëve, terminologjia e huaj dhe vërshimi i ardhurizmave, mjetet e varfëra të shprehjes në të shkruar dhe të folur e shpërnjohja e rregullave gramatikore ose solecizmi dhe sintaksa e pështjelluar? Për të mos përmendur pastaj edhe andrallat përshoqëruese sikurse fenomeni i epentezës (depërtimi i shkronjave dhe tingujve të tepërt në trup të fjalës), hiperkorrektizmi dhe malapropizmi (keqpërdorimi ose shtrembërimi i fjalëve shpesh pa dashje), shterpësia në sendërtimin e fjalëve të reja dhe polisemia (përdorimi shumëkuptimesh i së njejtës fjalë).

Një alfabet i revizionuar, në ç’mënyrë do ta përmirësonte kompetencën e dobët gjuhësore dhe si do të ndikonte në pasigurinë e publikut në përdorimin korrekt të gjuhës?

Nga ana tjetër, ç’do të ndodhte me gjithë atë shkrimtari të sendërtuar mbi alfabetin ekzistues? Sepse të futësh në përdorim një alfabet të remontuar, nuk është njësoj sikur një hartë e re thjesht të zëvendësonte një tjetër e kësisoj mjafton të mësosh të përdorësh të renë, e të flakësh të vjetrën. Në të vërtetë lypset të dish t’i përdorësh të dyja: të vjetrën për të lexuar shkrimtarinë prej 1908-s e këtej, dhe të renë për të shkruar dhe lexuar shkrimtarinë e mëtejshme, edhe pse dallimet mund të mos jenë të mëdha. Kësisoj, shqiptarëve u kërkohet të demonstrojnë jo një, po dy sjellje gjuhësore, në një kohë që sot për sot po dëftojnë mangësi në zotërimin e njerës prej tyre. Nga ana tjetër, sa e vështirë do të ishte të fitoheshin reflekset për të ndërruar e zgjedhur kodin e duhur në varësi të llojit të tekstit?

Sa shpejt do ta bënte të vetën publiku një reformë të tillë madhore? Ç’rezistencë do të ndeshej jo vetëm nga mendimi akademik (pa akademi) por sidomos nga përdoruesit, partizanët e dialekteve, fundamentalistëve të shqiptarisë? Për të mos folur pastaj për të gjithë ata shkarrashkrues të cilët kur zenë në gojë alfabetin nisen nga arsye ngushtësisht teknologjike jo gjuhësore. E di që do të më thonin, se broçkulla të tilla as nuk vlen të zihen në gojë, por në këtë mjedis kaotik të dijes dhe mediave unë kam gjithnjë frikë nga hapësira që mbulon zëri i tyre dhe fuqia me të cilën profkatarët shpëlajnë trutë.

Duke cituar Saussure-in Shamku-Shkreli thotë:

tirania e shkrimit vërtet s’njeh kufi: duke iu imponuar shumicës, ajo ndikon mbi gjuhën dhe e ndryshon atë. Të kuptohemi, ndryshimi ndodh vetëm te gjuhët tepër të letrarizuara, ku dokumenti i shkruar luan rol të madh. Kështu, figurat pamore arrijnë deri aty sa të prodhojnë shqiptime krejt të shtrembëra; kemi të bëjmë në thelb me një fakt patologjik. (theksimi është imi)

Vini re, ndryshimi ndodh vetëm te gjuhët tepër të letrarizuara, shprehet Saussure-i. Nuk besoj se shqipja në 1908, kur u mbajt Kongresi i Manastirit, ka qenë “gjuhë tepër e letrarizuar”.  Përkundrazi, gjuha e shkruar filloi të zhvillohej vonë, edhe popullsia ka qënë në masë analfabete. Madje s’jam e sigurtë se fjala “tepër” do të ishte cilësim i përshtatshëm madje edhe për shqipen e sotme të letrarizuar. Prandaj dyshoj se verejtja e Saussure-it gjen plotësisht pasqyrim në shqipen tonë siç është sot, me plot halle për të rregulluar.

Shtete të tjera sikurse, Gjermania e Franca merren si shembuj të vendeve që kanë përditësuar drejtshkrimin e alfabetet në dobi të gjuhëve të tyre. Mirëpo duhet mbajtur parasysh se kompetenca gjuhësore e gjermanëve dhe francezëve në këto gjuhë globale me histori të gjatë e të pasur zhvillimi, është shumë më e plotë e solide krahasuar me kompetencën gjuhësore të shqiptarëve në gjuhën e vet.

Sa mund të krahasohet rasti ynë me ato të këtyre vendeve e sa mund të përqasen arritjet e tyre aktuale me arritjet që mund t’i projektohen e përllogariten paraprakisht shqipes, kësaj ngrehine ende në kantier me themele të hapura që presin të riparohen e mbrohen?

Le të ndalemi për pak në rastin e gjermanishtes. Pikësëpari ky rast lidhet jo me një por me disa shtete: Gjermani, Austri, Liechtenstein, Zvicër e më gjerë. Shtysat për reformën ortografike gjermane kanë nisur qysh në vitet 60 si debate shkollareske të një gjenerate të re të pakënaqur me rregullat shtrënguese. Grupet e punës u ngritën në vitet 80, edhe puna për formulimin e propozimeve nisi në vitet 90 në një numër konferencash në Austri e Gjermani e më në fund u ra dakord që ortografia e re të vihej në zbatim në vitin 1998 me një fazë të gjatë tranzicioni që shtrihej deri në vitet 2004-05. Tani shkollat dhe shtypi përdorin sistemin e ri, ndërsa të tjerët janë të lirë të zgjedhin midis të riut dhe të vjetrit. Mirëpo akoma mbetet për t’u parë nëse kjo nismë madhore dhe e shtrirë në dekada ka arritur deri tash ato rezultate që priteshin e dëshiroheshin. Kritikat dhe rezistenca nuk kanë munguar nga qarqe e grupe akademike, intelektualë e krijues midis të cilëve edhe Günter Grass. Ashtu sikurse edhe të dhënat nga anketime me publikun vitet e fundit lënë për të dëshiruar. Probleme të ngjashme (shih artikullin) ka patur Franca, ndërsa në Belgjikë dhe Hollandë propozimet mbetën në letër.

Duke qenë se një nga synimet bazë të propozimit për të remontuar alfabetin mëton t’i ndihë shtresës gegë të shqip-përdoruesve, s’mund të mos pyetet: Vallë në ç’raport janë gegët e sotëm me traditën e tyre? Sa e vizitojnë dhe e përdorin gegërishten e vet të kultivuar? Ç’lexojnë e ç’do të dëshironin të lexonin sot? A do t’i përgjigjej ky korrektim situatës së sotme letrare-gjuhësore në kushtet e tëhuajëzimit prej kulturës dhe shkrimtarisë gegë, madje më së pari të gegëve vetë, të cilët siç e kanë vënë re studiuesit, të mbetur kulturorisht dhe ekonomikisht më mbrapa, nuk kanë mundur ta bartin e ta vënë në përdorim shpirtëror traditën e tyre shkrimore, e ç’është më e rëndësishme as kanë mundur të shtojnë cilësisht mbi kontributin e figurave të tilla si Gj. Fishta, E. Koliqi, A. Harapi, N. Mjeda, etj.? Dua të them se sikur të gjitha barrierat reale dhe të imagjinuara do të binin, atëhere ç‘do të ndodhte në këtë mjedis të ri të përftuar? Si do të ndryshonte sjellja gjuhësore e gegëve?

Nga ana tjetër, ndërhyrje të tilla që të jenë të suskesshme do të kërkonin edhe një sistem të tërë ndihmues. Ç’aparat përforcues dhe mbështetës do të ishte në gjendje të ofronte shteti shqiptar e jo vetëm në kuadër administrativ e ligjor për ta vënë me sukses në punë alfabetin e thjeshtuar në shkolla e institucione shtetërore? A do të mund të hartoheshin në kohë fjalorë mbi bazën e alfabetit të ri? Sa do të ishte i gatshëm publiku të përdorte paralelisht fjalorin e vjetër dhe të riun?

Me një hiatus të tillë të gjerë e të thellë midis të djeshmes dhe fillim-shekullit XXI ku ngërthehen e harlisen kontekste të reja psiko-kulturore, sa është e arsyeshme a utopike të mendohet se zinxhiri thjesht mund të lidhet bash në atë hallkë ku ndodhi këputja? Ose më mirë, cilat hallka në lidhjet jolineare e të shumëfishta të zinxhirit të shqipes ia vlejnë të lidhen e cilat jo, cilat e lypin me ngut riparimin e cilat mund të presin, e cilat të lëna të pacekura e ruajnë më mirë tërësinë e zinxhirit?