Të tashme a të ardhme nuk ka, vetëm të shkuar, që përsëritet sërish e sërish, tani. – Eugene O’Neill
Dobia e vetme e njohjes së të shkuarës është të na gatisë për të tashmen. Në të tashmen gjendet gjithë ç’na duhet. Eshtë trualli i shenjtë, ngase është e shkuara dhe ngase është e ardhmja. - Alfred Whitehead
Mustafa Krujën, me ç’kujtoj prej Historisë së Partisë të Punës së Shqipërisë, bibël të cilën dikur qemë të detyruar ta mësonim e recitonim si në shkollë të mesme ashtu edhe në atë të lartën, e mbaj mend të vizatuar në mënyrë të tillë saqë, mjaft t’ia përmendje emrin e sikur të hiqte barku, të kaplonte ankthi e të zinte data. Aq të urryeshëm ia patën vizatuar portretin prej kuislingu, sa gjithë nëmat e shqipes qenë të buta ballë monstruozitetit të bëmave të këtij ultra-antikombëtaristi.
Sot, pothuaj një çerek shekulli qysh atëhere, kur nëmat pak frigojnë dot kënd tek pështyhen të kapitura prej gurmazi në gurmaz, pulpit-e partish a skrivani burrash e burrneshash shteti, studiosh vezulluese televizive a tribunash shtypi dingas në reklama laramane, penash editorialistesh qibarë a komentuesish të çartur, shpesh kam pyetur veten se ç’do të mendoja vallë po të më jepej mundësia të njihja diçka prej punës intelektuale e kontributit publik të Merlikës (madje të cilësdo figure njëlloj të diskredituar dikur) e lirë dhe drejtpërdrejt, pa ndërmjetësi të tretësh, pa u ndikuar nga adhurues të ekzaltuar a kundërshtarë të betuar qofshin, e aq me pak pa imponime ideologësh partiakë, të kaltërt a të trëndafiltë qofshin. Prandaj këto dy vitet e fundit me kureshtje të posaçme kam mirëpritur ndonjë shkrim që më ka rënë në dorë, duke e konsideruar pothuaj si një ushtrim mendor që ndihmon për të kuptuar evoluimin e kritereve të gjykimit; për të hetuar se në ç’kah lëviz sot shigjeta e vlerave në peshore të aktualitetit; për të vështruar përmes tejqyrash a kornizash referimi që sendërtohen mbi perspektiva që shtrihen përtej sinorëve të djeshëm ideologjikë, pikërisht atë që dikur e kanë përçmuar e damkosur me vulën e turpit.
Dhe ja ku ndesh para pak ditësh në një ligjëratë të Mustafa Krujës mbajtur gjatë një konference në 1941, me ftesën dhe nën patronazhin e Akademisë Mbretërore Italiane të Shkencave dhe Arteve. Ligjëratën (shih artikullin), që është përkthyer prej italishtes e sjellë në faqet e Shekullit nga i nipi, Eugjen Merlika, e lexova me kujdes prej kreut deri në fund. Fatkeqësisht shkrimi nuk mundi të më krijojnte dot atë vlerësim e admirim që me siguri do të ketë qenë parashikuar prej përkthyesit, e për të cilat u përpoqa që t’ia lija mendjes portat krejt të hapura për t’i mirëpritur, pavarësisht se pro-fashizmi i Krujës dhe roli prej bashkëpunëtori mbeten thjesht të pashelbueshme. Ligjërata më zhgënjeu sepse themelohej kryekëput mbi një mitologji që kundërmon shovinizëm të mykur, pa përmendur që mbështetej mbi retorikë romantike të shquarsisë e “superioritetit racor” sa të velshme e të tejkaluara, aq edhe profkatare e dëmprurëse, sajuar mbi një ideologji tash krejt të dalë boje, por që për fat të keq dje dhe sot prej thellësive tona psiko-kulturore ende mëkon mendjet e shpirtrat tanë. Pa mëtuar këtu aspak të vë në dyshim ethosin dhe afeksionin e Merlikës për Shqipërinë gjithnjë sipas mënyrës së tij, besoj se shkrimi ka plot pasazhe që meritojnë vështrim kritik, por gjykoj se është e mjaftueshme të ndalem te disa syresh (ku kam vënë theksime të miat), që më bënë veçanërisht përshtypje jo të mirë.
Thotë Mustafa Merlika:
Racë e lashtë e më e shquar se ato që e rrethojnë, shqiptarët kanë parë kombet fqinje të mbrojtura nga fuqitë evropjane dhe aspiratat e tyre për një gjëndje më të mirë kombëtare drejt pavarësisë, të mbështetura po prej tyre.
Ky pohim mbërritur prej 1941 të largët e dalë nga goja e një burri shteti me dy okë mend të shtang jo aq se shpreh broçkulla të kulluara, por ngaqë duket si të jetë marrë i nyjëtuar krejt drejtpërdrejt dhe pa u redaktuar nga komentues çfarëdo zemërnginjur në prush pseudo-patriotizmi, që skuq mjediset formale a joformale mediatike anembanë qiellit Internetar arbëror, pothuaj plot 70 mote më vonë.
E sërish më poshtë Merlika sugjeron:
Është kjo një dukuri [numri më i madh i shqiptarëve që mundën të ngjisin shkallët hierakike politike e ushtarake të Turqisë në raport me kombësitë e tjera] që, ndoshta, mund të studiohet edhe nga pikëpamja racore, duke vërejtur që, ndërmjet popujve otomanë pjesëmarrës në pushtetet shtetërore, vetëm shqiptarët i përkisnin racës ariane, nëse përjashtojmë kurdët, të pakët në numur e më pak të arsimuar se të tjerët.
Po ç’është ky përçmim sa i pa teklif aq edhe i pahijshëm ndaj të tjerëve që na rrethojnë, fqinjëve? (Shënim: Ne paskërkemi qenë jo vetëm të racës ariane, por edhe sidomos arianë të tillë që i kemi dashur dhe shpëtuar hebrenjtë!) Po vallë ç’i bëka shqiptarët më të shquar se ata që i rrethojnë? Një cen i madh ky, i cili do parë si karakterizues jo aq i Merlikës vetë, por më fort si tipar kokëfortë ideologjik-kulturor i yni, një e metë thelbësore e kudogjendshme ndër ne, prej së cilës nuk na ka ardhur kurrëndonjëherë e as mund të na vijë ndonjë e mirë përveç zjarrcytjes, rritjes së tensioneve, acarimeve të ndërsjella, provokimeve të panevojshme dhe sabotimit të frymës së bashkëpunimit e tolerancës aq të nevojshme në rajon.
Nga ana tjetër kjo situatë, për nga bindja sa romantike aq edhe e patundur e Merlikës në superioritetin e racës së vet, më kujton sesi më 14 tetor 2007, në një artikull biografik botuar në Sunday Times Magazine (shih artikullin), James D. Watson, një nga zbuluesit e strukturës së ADN-së, u citua të ketë thënë se ndihej “së brendshmi pesimist për të ardhmen e Afrikës” ngase “të gjitha politikat tona sociale janë themeluar mbi faktin se inteligjenca e tyre është e njejtë me tonën – ndërsa krejt testimet [IQ dhe testimi i standardizuar] na thonë se një gjë e tillë s’është e vërtetë.”
Ky opinion kontroversial, kompleks dhe aspak bardh-e-zi (në mbështetje ose kundërshtim të të cilit mund të citohen një sërë studimesh, midis të cilëve edhe një studim i botuar në qershor 2007 prej Earl Hunt dhe Jerry Carlsson në revistën akademike “Perspektiva të Shkencës Psikologjike” rreth dallesave grupore të kompetencës kognitive – studim që provokoi një varg replikash) për të cilin u bë mjaft zhurmë në shtyp, bëri që Watson të kërkojë falje për keqkuptimin dhe më 25 tetor të detyrohej të jepte dorëheqjen nga posti që mbante në Cold Spring Harbor Laboratory.
Midis të tjerash tek përpiqej të kthjellonte pozicionin e vet, Watson pat sqaruar se:
…Ne akoma nuk e kuptojmë plotësisht mënyrën se si mjedise të ndryshme në botë kanë zgjedhur gjatë kohërave gjenet që përcaktojnë aftësinë tonë për të bërë gjëra të ndryshme. Dëshira e hatashme e shoqërisë sot është të besojë se fuqi të njejta të arsyes janë trashëgimi universale të njerëzimit. Ndoshta është kështu. Porse thjesht ta dëshirosh këtë gjë nuk mjafton. Kjo s’është shkencë. Ta marrësh një gjë të tillë në pyetje nuk do të thotë të biesh në racizëm. Ky s’është diskutim që ka të bëjë me superioritetin ose inferioritetin, ka të bëjë me orvatjen për të kuptuar dallesat, ka të bëjë me pse disa prej nesh janë muzikantë të zot dhe të tjerë janë inxhinierë të zot.
Por le ta rimarr përsëri shtegun që pata nisur me Krujën. Ashtu sikurse ngjet rëndom sot, po njësoj edhe Kruja shpëtimin e kombit shqiptar dje nuk e ka parë së brendshmi si produkt i vetë-shqyrtimit të sinqertë edhe vetë-përmirësimit të njëmendtë, por së jashtmi duke e bazuar krejtësisht te sqetulla italiane. Për analogji, pak vite më vonë Hoxha me kompani po njësoj ia shihnin Shqipërisë ekzistencën nën çadrën ekonomike e politike të motrës Jugosllavi, për ta shpënë më pas në gjirin e mëmës BRSS, e më pas për ta rrasur në përqafimin e vëllait të madh prej Kine. E natyrisht paria e sotme moderne kapitaliste neo-socialiste e mbështet mbijetesën te prehri i ShBA-së dhe supi i NATO-s. E djeshmja dhe e sotmja – kurriz më kurriz, motra binjake të së njejtës kulturë, kopje të së njejtës ideologji, të së njejtës mendje.
Po mirë, po ku vajti trimëria, krenaria dhe vetëmjaftueshmëria e bijve të shqipes, të cilët jo vetëm ia dalin të rrojnë për bukuri, por madje edhe duke hequr valle në gojë të ujkut (kujt t’i ketë mbetur roli i ujkut për ta luajtur sot?) Ndofta këtyre s’u ka mbetur veç të zbaviten nga njera anë duke rrëfyer e stër-rrëfyer përrrallat e lavdisë me pellazgë, ilirë, Kastriotër, gjak blu, fe e besë shqyptari dhe nga ana tjetër duke larë hesape me anë të përgjimit e denoncimit të cilitdo që ngjet të mbetet gafil e pa mendje, duke u engledisur me aventurat fund-hidhura të drejtësisë shqiptare, duke mbajtur frymën peshë për të mësuar hollësitë e zemër-thyerje-ngjitjeve të artistëve, e duke u mrekulluar me Big Brother-in – karremi më i dashur i ekranit e ballinave të gazetave.
Më tej, vështirë të mos turbullojë shumëkënd e mos ia vrasi sytë admirimi eksplicit (por i mirënjohur) i Krujës për një figurë zor të mbrojtshme, si ajo e Benito Mussolinit:
Vetëm një burrë ndjeu dhe paditi i pari në botë padrejtësitë e traktateve të ndryshme të paqes, dhe mbështeti me forcë t’admirueshme, me ngulm të pathyeshëm nevojën e ndryshimit për të mirën e të gjithëvet: Benito Mussolini, që lëshoi fjalinë e famshme paralajmëruese: “Traktatet nuk janë të përjetshme.”
E akoma më fort sëkëlldisesh e s’ke më ç’të thuash kur më tutje vëren se Kruja paska patur me sa duket simpati deri edhe për Adolf Hitlerin:
Por nuk u ndigjua. I bëri jehonë vetëm miku i tij i madh, udhëheqësi i kombit të madh gjerman Adolf Hitleri. Në rendin e ri që do të dalë nga fitorja e Boshtit, populli shqiptar, më së fundi, do të ketë bashkimin kombëtar në kufijtë e Shqipërisë më të madhe të pavarur, të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III.
Ah, akoma më tej, ja edhe “negative reinforcement” i B. F. Skinner-it, stimuli shembullor nga psikologjia e “plumbit në ballë” – natyrisht pa mëshirë, për këdo që s’ia del të respektojë lartësinë e shenjtërinë e detyrës:
Lidhja Shqiptare është formuar për mbrojtjen dhe rivendikimin e territorit kombëtar. Çdo Shqiptar mund të bëjë pjesë në Lidhje duke u betuar, në çastin e pranimit, se do të mbrojë, me të gjitha mjetet, autonominë e plotë t’Atdheut. Cilido antar i Lidhjes që, duke mos kryer detyrën, do të bëhet fajtor për tradhëti ndaj Atdheut, do të vritet pa mëshirë.
E me në fund ja edhe përmbyllja e pashmangshme:
Ky është fruti më madhështor që kombi shqiptar korr sot nga bashkimi me Italinë. Populli shqiptar nuk do të harrojë kurrë se sendërtimi i idealit të tij më të lartë kombëtar i detyrohet vlerës dhe sakrificës së ushtarit italian, gjenisë dhe vullnetit të Duçes, krijuesi i Shqipërisë së re, të Madhe e të pavarur.
Këtë paragraf mund ta transportosh me radhë në të gjitha periudhat e idileve tona historike. Mjaft të këmbesh dashurinë për Italinë, ushtarin Italian dhe vullnetin e Duçes, me të tjera dashuri, edhe të njejtën ligjëratë e sheh në imagjinatë të recituar prej kujt i hipi Shqipërisë në pushtet prej viteve 40 e në vijim.
April 28, 2009 at 4:37 am
Shkrim i kopsitur, Regtima. Jam kurioz të di se si i shohin këto shkrime historianët në Shqipëri…
Botimi sot i autorëve të ndaluar dikur për ne është një nga kuriozitetet e pakta që kam për letrat shqipe. Kur botohen të pakrehura gjuhësisht, kanë njëfarë vlere studimore, a kur përmbajnë letërkëmbime, kanë të dhëna që mund të jenë interesante në një vështrim kulturor.
Kur botohen të pacensuruara, kanë më tepër vlera, edhe pse nga kahu i kundërt. Sepse i ekspozojnë keq, ashtu si këtë fashistin dhe nazistin që citove këtu…
Ata që vajtojnë fatin e Shqipërisë në vitet 40, nuk mund ta na e mbushin mendjen, sidomos kur lexojmë rivalët e komunistëve atëherë…
May 12, 2009 at 3:22 pm
Regtima, e lexova me interes shkrimin tënd, jo vetëm aq, por dhe me kënaqësi të cilën ma fali hijeshia e të shkruarit.
Jam plotësisht dakort me reflektimet e tua.
Poqe se mbas Luftës së dytë botërore në Shqipëri do të vendosej një shtet demokratik, çdo gjë sot do të kishte zënë vendin e saj. Askush nuk do të lexonte shkrime të tilla si ai i Mustafa Krujës, me përjashtim të specialistëve. Dhe aq më tepër, asnjë gazetë e përditshme nuk do të botonte materiale të tilla bruto jasht çdo konteksi. Me ato merren revistat e specializuara ku dominojnë mendimet e specialistëve dhe jo tekset sentimentale të familjarëve të cilët duke dashur t’i vene vetullat po i nxjerrin sytë.
E kuptoj tentativën e tyre, si një kundërreaksion ndaj eleminimit total të figurës së Mustafa Krujës përgjatë 45 vjetëve të diktaturës komuniste, por kjo nuk do të thotë që të biem po në të njejtat pozita duke pranuar çdo gjë të Merlikës, pa një sy kritik ashtu siç bëhej dikur me figurat e komunistëve.
Idetë e shprehura në atë tekst të Krujës, që për kohën kur është shkruar, në veshët e disave mund të tingëllonin normale (mos të harrojmë se mendime të tilla mbi racën, fashizmin e nazismin kishin dhe shumë intelektuale në Europë, e gjetkë), sot ato ide janë të papranueshme. Madje të dënueshme.
E keqja është, se sot nuk kemi asnjë historian apo biograf të zhveshur nga ndikimet ideologjike. Dashje-padashje propaganda komuniste dhe metodat e saj kanë ndikuar tek shumica e shqiptarëve, madje dhe tek të afërmit e Mustafa Krujës, ndryshe ata nuk do të vepronin në këtë mënyrë.
Shkëncëtar dhe politikan, figura e Krujës kërkon analiza e studime që kërkojnë kohë e dije. Sepse kemi të bëjmë me një figurë komplekse, që pati fatin e keq që të jetojë në një kohë komplekse të historisë së Shqipërisë dhe asaj botërore.
Por sot askush nuk e ka mendjen të merret me këtë, aq më tepër që për çdo kritikë të akuzojnë si komunist dhe për çdo vlerësim pozitiv të akuzojnë si fashist. Madje dhe shkrimtarë të shquar nuk guxojnë të shprehin atë që mendojnë nga frika se mos i akuzojnë.
Eshtë për të ardhur keq që të afërmit e tij shfrytëzojnë këtë situatë duke dërguar nëpër gazeta çfarë ti zerë dora. Me mendimin krejtësisht të gabuar se kështu mund të reabilitojnë figurën e tij. Dommage !
Sa për mendimin tjetër të Merlikës ku shprehet për superioritetin e racës shqiptare në krahasim më fqinjët, sigurisht që për ne sot kjo tingëllon si racizëm, por mos të harrojmë se fqinjët shprehnin po të të njejtin racizëm karshi nesh, jo vëtëm me fjalë, por dhe me krime. Të cilat për fat të keq vazhduan deri në ditët tona.
Me këtë nuk dua të justifikoj Krujën, por thjesht një kujtesë.
May 13, 2009 at 5:15 am
Shumë të denja arsyetimet tuaja, YD, aq sa do të përbënin skeletin e një shkrimi tjetër mbi këtë temë. Ndoshta prandaj në fund mbyllja lë për të mbyllur. Sepse racizmi në Ballkan është i pranueshëm tek të gjithë ballkanasit, siç e shenjoni ju, po njësoj janë dhe krimet. Cilët ballkanas nuk kanë bërë krime ndaj Fqinjit?
May 13, 2009 at 8:27 am
Bizantin shkruan :
“Cilët ballkanas nuk kanë bërë krime ndaj Fqinjit?”
Sigurisht, që po të shohësh nga të tëra anët do të gjejsh gjurmë krimesh, por ndryshe nga të tjerët, shqiptarët nuk kanë patur asnjëherë një platformë ideologjike për të bërë krime ndaj fqinjëve.
May 13, 2009 at 6:17 pm
Asnjë komb nuk ka “platformë ideologjike për të bërë krime ndaj fqinjëve”, por kjo është gjuha e racizmit shqiptar: ideologji çintegruese në gjithë Evropën juglindore.
Në të kundër, krimet ndaj fqinjit, duke përfshirë fqinjin gjeografik, janë pasojë e çoroditjeve ideologjike, edhe kur bëhen projekte shtetërore. Dhe për këtë le të mos shkojmë gjetkë. Për sa u përket krimeve shqiptare kundër njerëzimit, po sjell vetëm një shembull, pikërist për të kundërshtuar “platformën ideologjike”, shprehje që, pse ta fshehim, është mbetje e shqipes komuniste.
Ju pyes: Përse Sulejman Delvina, të cilit nacionalizmi shqiptar ende po i ngre monumente nëpër sheshe, i cili mori pjesë në genocidin kundër armenëve (të krishterë) para një shekulli, gjë që e ka denoncuar e dënuar publikisht disa herë vetë Faik Konica, nuk mund të dënohet me të njëjtën forcë prej jush? A nuk ishin armenët njerëz të barabartë, e ndoshta me një qytetërim më të lashtë se shqiptarët e turqit?
Por megjithatë, edhe pse Delvina vrau e preu armenët për të kënaqur Turqinë, tok me shumë shqiptarë të tjerë, ai mbetet i pafajshëm nga “platforma” e racizmit shqiptar.
Oh, më ndjeni, armenët nuk janë fqinjë….
May 14, 2009 at 3:46 am
Bizantin,
Kapja degë më degë si me shembullin e Sulejman Delvinës, duke u larguar nga thelbi i asaj që kisha shprehur unë më parë, si dhe thënia juaj :”pikërist për të kundërshtuar “platformën ideologjike”, shprehje që, pse ta fshehim, është mbetje e shqipes komuniste.“ – tregojnë veçse mungesë argumentash.
E kuptoj pozicionin tuaj. Prandaj le të largohemi nga këto ujra sepse ne të dy kemi zgjedhur dy rrugë të ndryshme për të fituar ushqimin për trupin dhe shpirtin.
Ju uroj një ditë të mbarë
Shëndet juve dhe familjes tuaj
May 14, 2009 at 7:48 am
Faleminderit për urimin e shëndetit, të cilin jua kthej me të njëjtin sentiment. (Një sqarim vetëm: unë nuk kam familje).
Përderisa përdorët argumentin e ushqimit, habitem që jeni në dijeni të hollësive të jetës sime modeste, në një kohë kur unë nuk ju di as emrin, e madje as gjininë.
Më jepni të drejtë, pra, t’ju pyes: çfarë rrugësh keni zgjedhur ju “për të ushqyer trupin dhe shpirtin”?
Faleminderit
May 14, 2009 at 11:54 am
Zotërinj të nderuar,
Ju falenderoj që gjeni kohë të ndaleni për të vizituar faqet e këtij (b)logu modest. Edhe i çmoj së tepërmi mendimet dhe opinionet qe ndani mirësisht me mua, sikurse kam po aq respekt për sallonet tuaja virtuale, të dobishme e të hijshme për syun e mendjes. Nuk kam dyshim se për çka më duket mua se ja vlen e peshon në kandar, juve Bizantin e YD, secili sipas mënyrës së vet edhe së bashku e pasuroni dhe e shumfishoni të tëren, aq sa sinqerisht më nxisni që të shtyhem më tej e të përpiqem sërish për t’i shtjelluar më gjerë arsyetimet e mia. Prandaj ju lutem, mos më vishni rolin e arbitrit sepse jo vetëm nuk më shkon, por ç’është më rëndësishmja as ju kolegë nuk e meritoni…
Do të përpiqem së shpejti të ndalem te idetë tuaja që më ngacmojnë e më bëjnë sidomos të ndalem te pyetja: Ç’e bën një autor a zë publik t’i rezistojë kohës, e të mbetet i freskët, në mënyrë të tillë që gjithnjë brezat të kenë diçka për të përfituar e të gjejnë shtigje që i ndihmon për t’iu afruar përgjigjeve të shumëkërkuara?
Sulejman Delvinën nuk e njoh, por Bizantin, më zgjove kureshtjen… Meqë u përmendën armenët, dëshiroj t’ju them se këto ditë më ka kënaqur albumi i fundit i Isabel Bayrakdarian, soprano armeno-kanadeze, titulluar: Gomidas Songs. Janë përpunime pjesësh të vjetra liturgjike, himnesh, vajtimesh e ninullash prej kompozitorit të shquar armen te fillimshekullit të kaluar, Gomidas Vartabed, i cili qe ndër 300 intelektualët që u arrestuan dhe syrgjynosën në vitin 1915 gjatë gjenocidit që u mori jetën një milion e gjysëm armenëve. Edhe pse ish ndër të paktët që mundi të shpëtojë, ky muzikant shpirtndjeshëm, nuk e mori më veten fizikisht e shpirtërisht derisa vdiq në një çmendinë të Parisit. Meloditë piktoreske e shpirtërore të këtij albumi mua më kujtojnë Shqipërinë dhe muzikën (ndonjëherë edhe fjalët e përbashkëta) e saj të jugut – të përmallshme, të trishtë e vajtimtare, të cilën dikur nuk kam ditur ta vlerësoj e shijoj… ndoshta sepse duhej të prisja kohën dhe rrethanat e duhura.
October 18, 2010 at 3:45 am
Qe te besh nje paraqitje historike te tille, do te thote te mos marresh vesh fare nga historia. Me vjen keq, Regetime, shkrimi me lart eshte tejet i pervuajtur, mezi mbahet ne kembe.
Habitem si nuk kuptohet qe rrefimi i historise eshte tjeter, e morali i historise tjeter.
Si mund te gjykosh nje qendrim historik te mirenjohur (PO ! nder shqiptaret e Luftes se Dyte boterore ka pasur plot nacionaliste qe s’merrnin vesh fare nga etika apo morali kantian), duke e hallakatur dhe shtruar keshtu ne sofer per shqyerje ?
Merlika, qe une dua ta besoj fort mire se ai ishte nje mbeshtetes i Gjermaneve, duhet gjykuar ne kohen dhe rrethanat e veta. Te ishe adhurues i Hitlerit ne vitet 40-44, ishte fort e lehte, rreth 50 milione gjermane ishin te tille, me miliona te tjere franceze, ruse, polake, rumune etj. Dhe nuk ishte ndonje rrufe ne qiell te paster qe edhe Merlika yne me dy klase shkolle te ishte pro-nazist.
Keshtu qe nuk vlen per asgje kjo qe t’ia leshosh nje rrufe ne koke ketij Merlikes. Por duhet qe te ulesh ti dhe te tjeret per t’i vene gjerat ne kontekst, dhe per te vrare mendjen se perse Merlika fliste keshtu siç fliste. Perse ishte pro-nazist ? Cfare synonte ai ? Cilat ishin shtysat e tij ?
Kjo eshte qe te besh analize historie dhe jo te thuash sot psh qe Jul Cezari ishte pushtues dhe njeri i keq. Sepse dihet ajo pune, Cezari ka vrare me mijera, Napoleoni gjithashtu, skllaveria eshte e keqe, demokratet e Athines, filozofet e tyre te lirise, kishin nga nje skllav ne shtepi, shkurt, keto jane pese me hiç.
Eshte njelloj sikur te thuash sot : sa keq dhe mizore eshte qe te vrasesh nje grua me gur, ne Iran. Po sigurisht qe eshte keq, sigurisht qe eshte krim, por pa ta vrasim mendjen se nga e ka burimin ky qendrim, dhe aty te luftojme rrenjet, te merremi me bazen mbeshtetese te ketyre qendrimeve dhe jo te themi sa i keq eshte ky e sa i keq eshte ai.
Keto diskutime qe beni ju, jane thjesht diskutime epidermike (sa m’u rreqeth mishi kur degjova per Merliken qe ka folur keshtu !), dhe jo diskutime analitike.
Vendose veten ne 1944, ne nje Shqiperi te copetuar mes ca forcash politike, me nje popullsi gjysme te hallakatur nga trute, dhe ne nje padituri te skajshme. Cfare ishte nje nacionalist shqiptar ? Sepse, kam pershtypjen se harrohet fakti qe nje nacionalist shqiptar shkonte dhe punonte me Gjermanet dhe nga ana tjeter i nxirrte letra false ndonje çifuti te fshehur ne qytet. Atehere ? C’te themi ketu ? A nuk meriton pak analize ky fakt ? A nuk mund te themi dy fjale mbi gjendjen mendore apo shpirterore te ketij personazhi as bardh as zi ?
Tungatjeta.
October 20, 2010 at 12:37 am
Ehe…
Falemnderit për viziten dhe për komentin. Dukesh i merakosur e shpreh shumë gjëra aty. Do të perpiqem të sqaroj disa prej tyre.
Notë pakaluese! “Qe te besh nje paraqitje historike te tille, do te thote te mos marresh vesh fare nga historia.“
Marr apo nuk marr vesh nga historia? Nuk e di. Mbase jo edhe aq. Thjesht është e vështirë për cilindo shqiptar (pa të përjashtuar ty vetë, apo është më mirë të të përjashtoj?) të pretendojë se “merr vesh shumë nga historia”, sepse kryesëpari historia shqiptare është e keqdokumentuar dhe e keqsistemuar, së paku në disa fragmente të saj. S’po them më shumë, por historianët deri edhe për tekstet e shkollave nuk merren dot vesh, gjë që i bën ato tekste të jenë aq pa prestigj e besueshmëri në sytë e shqiptarëve. Më kollaj të mësosh historinë e Amerikës a të Kinës (me gjithë gjuhët përkatëse), sesa të Shqipërisë (dhe shqipes).
Sa më takon mua, unë kam sy, veshë, mendje dhe shtysa private të cilat më grishin të ulem të vështroj, lexoj, mendoj e kur të dua edhe të shkruaj me durim se ç’mendoj për gjëra që më rrethojnë e interesojnë. Prandaj, t’i lëmë pas dere të lutem pozat e pretendimet “merr vesh/s’merr vesh”. Akuzat dhe etiketimet s’janë të mirëpritura, por natyrisht portën e ke të hapur nëse ke për të korrigjuar, shtuar ose parashtruar pikëpamje të ndryshme nga të miat.
Detyra e direktiva: “Por duhet qe te ulesh ti dhe te tjeret per t’i vene gjerat ne kontekst, dhe per te vrare mendjen se perse Merlika fliste keshtu siç fliste. Perse ishte pro-nazist ? Cfare synonte ai ? Cilat ishin shtysat e tij ? Kjo eshte qe te besh analize historie dhe jo te thuash sot psh qe Jul Cezari ishte pushtues dhe njeri i keq.“
Vërtet përse ishte nazist Mustafa Merlika Kruja? Nuk duhet të ishte. I kishte mundësitë të mos ishte, si kolegë të tjerë të tij.
Po përse mor zotëri më urdhëron mua të ulem për të bërë gjithë këto punë? Po këta “të tjerët bashkë me mua“ cilët janë? Mos duhet të punoj gjë në grup me ta? Mos ke ndër mend të më paguash me mëditje? Po përse të mos ulesh e ta shrosh edhe ti pak kurrizin? Apo detyra jote është të më vesh notën e të më kujtosh Kantin? Po pse vallë s’ulesh më parë të mësosh pak edukatë qytetare prej Kantit?
Shihi gjërat në kontekst! Vijon më tej, duke pohuar se Mustafa Merlika Kruja ishte mbështetës i Fashizmit dhe Nazizmit, si edhe shqiptarë të tjerë, e sugjeron se u dashka parë në kontekst kjo punë. Natyrisht në kontekst! Por varet se cilin kontekst merr në vështrim. Ai që shoh unë nuk e ndih Merlikën. Së pari ndërsa flasim për kontekst, më lejo të saktësoj: ”Merlika ynë” nuk kishte ”dy klase shkolle”. Kish kryer studimet për shkenca politike në shkollën “Mylkije” të Stambollit më 1910 edhe ka jetuar në Jugosllavi, Itali, Egjipt, France, ShBA e Kanada – të dhëna që mund t’i gjesh në Internet.
Më tej: Nuk di ç’sheh ti, por unë nga njera anë shoh një Merlikë, skicën e të cilit (jo atë që ofronte Historia e Partisë së Punës) si intelektual, publicist, politikan, e burrë shteti, duket se kryesisht kujdeset ta vizatojë e mirëmbajë një i afërmi i vet, E. Merlika. Tek ky portret veçanërisht spikat ngjyra e ndezur e atdhedashësit. Mua fjala atdhedashës më fut gjithnjë në mendime. Vallë cili shqiptar i shquar dhe i pashquar i të gjitha kohërave nuk ka pretenduar e pretendon se është atdhedashës i madh — paçka se atdheu ka qenë e gjithnjë mbetet bonjak, pa pushuar së enduri në kërkim të portave për në Evropë, me shputat e këmbëve bërë gjak, me vraga lotësh faqeve të palara, e hundë që kullojnë mbi buzë të dregëzuara?
Në anën tjetër, në kohën kur Merlika ushtronte veprimtarinë e vet politike, unë shoh kontekstin kulturor progresiv evropian, lirinë dhe prodhimtarinë intelektuale në majat e shkëlqimit, e të kërcënuara për vdekje nga fashizmi dhe nazizmi. Nuk dua të vë në dyshim të mirat dhe virtytet që do të ketë patur Merlika; edhe qëllimet e tij të mira – paçka se të gjithë e dimë se “rruga për në ferr është e shtruar me qëllime të mira“. Por nuk mund të fshehësh zgjedhjet e veprimet publike pas kompleksitetit e kontekstit, emocionit dhe shpirtit që dhemb për vatanë. Aq më keq, të përligjësh rreshtimin e Merlikës në krahun e Hiltlerit dhe Musolinit, sepse kështu gjoja u mbrokërkan më mirë interesat shqiptare e sepse kështu gjoja do të shpëtonte e përfitonte më shumë Shqipëria! Eshtë pikërisht kjo filozofi e mbrapshtë që i bën qeveritë shqiptare përpara e pas Merlikës puthadorë që nuk dalin kurrë dot jashtë rolit të lakeut, dhe bindjes së verbër ndaj të fuqishmëve. Jo, dhe jo! Shqipëria vijon të jetë e humbur. E nëse dikur do të fitojë, kjo do të ndodhë vetëm kur të zotët të dalin nga ky dallkaukllëk e helmim moral i përjetshëm.
Të tjera punë në ngarkim: “Vendose veten ne 1944, ne nje Shqiperi te copetuar mes ca forcash politike, me nje popullsi gjysme te hallakatur nga trute, dhe ne nje padituri te skajshme. Cfare ishte nje nacionalist shqiptar ? Sepse, kam pershtypjen se harrohet fakti qe nje nacionalist shqiptar shkonte dhe punonte me Gjermanet dhe nga ana tjeter i nxirrte letra false ndonje çifuti te fshehur ne qytet. Atehere ? C’te themi ketu ? A nuk meriton pak analize ky fakt ? A nuk mund te themi dy fjale mbi gjendjen mendore apo shpirterore te ketij personazhi as bardh as zi?”
Po të kisha jetë të dytë e po të kisha mundësitë që pati M. Kruja, do të kisha dashur ta kaloja sidomos mendërisht dhe estetikisht pikërisht pranë luminarëve, shkrimtarëve, shkencëtarëve, filozofëve e artistëve mendje lirë të Evropës së viteve 20-30-40. Me nazizmin e fashizmin nuk do të isha rreshtuar kurrësesi! Edhe të punoje si mjek, si llogaritar, a si shofer i gjermanëve nuk do te thoshte aspak se kësisoj kishe perqafuar doemos nazizmin. Përkundrazi, Merlika publikisht, kishte bërë pikërisht këtë: ishte martuar me ideologjinë e forcave më regresive e kriminale dhe u betohej këtyre forcave përmes fjalës e veprës publike për shërbim e besnikëri. Një pozicion i tillë nuk mund t’i japë kurrësesi vend nderi Merlikës politikan në histori. Përkundrazi e shndërron atë në një personazh të parespektuar – një shembull prej të cilit shqiptarët kanë ç’të mësojnë: si të mos e marrin si model për ta ndjekur!
October 20, 2010 at 6:11 am
Regtima,
Teper nerv ne shkrimin tend, me pelqen kjo. Por ka diçka qe nuk shkon : me duket se nuk e ke kapur mire thelbin e diskutimit tim :
NUK KAM ASNJE QELLIM TE ZBARDH MERLIKEN APO KEDO QOFTE, AQ ME TEPER QE MBETEM NJE KUNDERSHTAR I FLAKTE I CDO LLOJ EKSTREMIZMI : ideologjik, fetar, nacionalist, apo tjeter.
Dhe ma beso, e njoh jo pak historine e luftes boterore, duke mos qene historian. Duket e qarte se kjo eshte nje periudhe qe me terheq jashtezakonisht dhe mendoj gjithmone se nga kjo periudhe mund te nxjerrim 99% te mesimeve qe na duhen ne nje jete njeriu.
______
Persa i perket njefare toni “thellesisht privat”, qe duket qarte ne pergjigjen tende, nuk ia vlen te ndalem : nuk kam asgje me personin tend, nuk njihem me asnje bashkebisedues.
______
Tani ne lidhje me Merliken. Kam frike se je duke ngulmuar perseri ne gjykimin e nje figure (te mire apo te keqe, çeshtje tjeter kjo) nga pikepamja e 70 vjeteve me vone. Nqs eshte keshtu, atehere me lejo te shpall hapur :
Po ! Jul Cezari ishte nje diktator, Napoleoni gjithashtu, Papati i Romes ka bere krime te perbindshme, skllavopronaria e Athines se lashte eshte nje turp per njerezimin, etj etj etj.
Por ku vajtem me kete ? Asgjekundi. Le t’i shohim gjerat me thelle :
Cfare dime ne per nje nacionalist shqiptar ?
Dhe çfare dime ne per nje nacionalist francez ?
A kane ndryshime keta te dy ?
Cila eshte ideologjia qe i mbeshtet ?
Pergjigjet e mia jane keto : nacionalisti shqiptar ndryshon kryekeput me nje nacionalist francez, psh Barrès apo Maurras, apo, aq me keq, Céline (shkrimtar i madh, madje). Ndryshon ne kete gje : nacionalizmi shqiptar, duam apo s’duam ne, do apo s’do ti dhe une bashke, nuk kane pasur historikisht nje ideologji pushtuese, nje ideologji perzenese, nje ideologji leçitese te te huajit si i huaj.
E them kete sepse shkrimet e Barrès apo Maurras ne France jane te mbushura perplot me nje urrejtje te hapur te elementit te huaj ne kombin francez : ne veçanti, çifutet, per keta te dy me lart, ishin prishesit e races franceze.
A mundet dikush te me sjelle qofte dhe nje shkrim apo platforme apo djall ç’te jete, ku te jete shkruar e zeze mbi te bardhe se elementi, psh, vllah apo gollobordas apo gorane, dmth elemente tashme brenda kufinjve shqiptare, PRISHIN DHE DEGJENEROJNE RACEN SHQIPTARE ?
Asgjekundi.
Ajo qe me mbetet te them eshte se nacionalisti shqiptar i viteve te nazizmit ka qene nje nacionalist rrethanash dhe aspak ideologjik. Merlika, le te kete mbaruar shkollat e stambollit (e qekur shkolla e stambollit u futka ne CV-ne e nje filozofi ?), nuk ka pasur nje vije te qarte ideologjike, filozofike, mbi perjashtimin dhe leçitjen e te huajit. Sepse jo me kot ta permenda çifutin e mbrojtur ne Shqiperi : si ka mundesi qe po ata kuislinge shqiptare benin letra fallco per çifutet e strehuar ketu ?
Si ka mundesi qe nje shqiptar i varfer ne lecka, nacionalist i bindur kunder serbit apo grekut, te mbronte nje te huaj par excellence, nje çifut ?
Kjo duhet pare ne kontekst : rreziku, per shqiptarin, vinte nga greku dhe serbi, dhe jo nga i HUAJI SI SI HUAJ, si kategori filozofike.
Ne keto kushte, a mund t’i thuash Merlikes apo shejtanit, se ata ishin ksenofobe te bindur siç ishin nazistet ? Per mua, jo.
Fakti i bashkepunimit, eshte tjeter. Sigurisht qe kolaboracioni nuk nderon askend, perkundrazi, te çnderon. Por ama, ajo qe dua te theksoj eshte qe te mos gjuhet me rrufe apo bubullohet me zhurme kunder dikujt qe ishte bashkepunetor. Kolaboracioni, aktiv apo pasiv, eshte diçka me e nderlikuar se kaq. Nje pyetje per ju, Regtima : a e keni lexuar vepren madhore te Jonathan Littell “Les Bienveillantes” (fr) ose “The Kindly Ones” (ang) ? Nese jo, jua keshilloj, aty do te marrin pergjigje shume medyshje tuat.
Deri atehere, ju falemnderit per shkembimin.
October 20, 2010 at 11:23 am
Regtima,
Dhe diçka tjeter se me mbeti pa thene : ne te dy, ne lidhje me kete çeshtje, kemi dy qasje te ndryshme, eshte e qarte kjo. Por dua te theksoj se ti shkruan mire, mendimet e tua i shpreh qarte, dmth eshte kenaqesi te te lexosh. Kjo nuk ndodh rendom neper lendinat e internetit, prandaj mendoj se duhet vene ne dukje. Madje do te uroja qe ne blogun tend te kete me shume gjalleri dhe qe lexuesit te jene me te shpeshte, ngaqe ia vlen.
Ne lidhje me qasjet tona, kjo eshte diçka tjeter, gjithkush ka nje mendim, nje ide, dhe mundohet ta beje te ditur.
Te uroj shendet.
October 22, 2010 at 7:56 pm
Ehe…, të falenderoj sinqerisht për fjalët e mira e inkurajimin, por me keqardhje nuk pajtohem me një sërë pikëpamjesh që paraqet.
Së pari, Merlikën, dua s’dua e gjykoj nga ai stacion kohor dhe hapësinor ku më qelloi të ndodhem. Informacioni që qarkullon mediave për Merlikën – edhe nëse ky ka merita – nuk më duket se karakterizohet nga objektiviteti e neutraliteti. Por, pavarësisht cilës periudhe historike i përket, ka disa gjëra themelore të cilat janë universalisht të pangatërrueshme përsa i përket dallimit të së bardhës nga e zeza, së mirës nga e keqja, të bukures nga e shëmtuara. Edhe unë përpiqem, me aq informacion sa kam, ta këqyr Merlikën në raport me bashkëkohësit dhe kolegë të tij, jashtë e brenda Shqipërisë. Nga ana tjetër, dosja e Merlikes, së paku ajo që më ofrojnë mediat publikisht, është e hollë dhe e varfër, e mbushur tani së fundi me shumë melodramë, sentimentalizëm, psherëtima, ofshama, romantizëm naiv të dalë boje. Disa nga korrespondencat dhe letrat që i janë shitur shtypit për “perla”, mua më duken si hallvë që s’e fut dot në gojë njeri. Shpesh më ka bërë përshtypje përgojosja ose fokusimi jo në çështje e probleme, por te pakënaqësitë e mëritë ndaj kolegeve ose individëve – sjellje tipike e “racës shqiptare”: ma punoi kështu, më tha ashtu. Përndryshe janë të mbushura me: isha këtu – do të shkoj atje; qeshë sëmurë – u bëra më mirë; erdhi Hyseni – iku Azemi; ke të fala nga Et’hemi – çoi të fala Brahemit. Këto lloj korrespondencash, që gjithaq spikasin edhe nga vetë-lëvdimet, ose vetë-keqardhjet sipas rastit, e shumta duhet të zinin nje vend krejt anësor ose hiç fare asnjë vend – mirëpo ndoshta pikërisht se s’ka substancë tjetër, afishohen lart e poshtë.
Kurse ti më pyet misteriozisht se ç’dimë për nacionalistin shqiptar vs ç’dimë për nacionalistin francez! Nuk më duket se hyn shumë në punë një gjë e tillë e jo vetëm që kështu s’shkohet thellë, por s’shkohet as cekët: s’shkohet gjëkundi fare. Aq më pak po të shtojmë Napoleonin, akoma edhe më pak po të hedhim sipër tij Jul Çezarin. Unë gjykoj mbi ato çka më ofrojnë për Merlikën, të cilat vetvetiu i përqas me ç’më kanë pasë ofruar më parë. I gjej njëlloj të këqija edhepse në anë të ndryshme të spektrit.
Shkruan: “…nacionalizmi shqiptar, duam apo s’duam ne, do apo s’do ti dhe une bashke, nuk kane pasur historikisht nje ideologji pushtuese, nje ideologji perzenese, nje ideologji leçitese te te huajit si i huaj.”
Nacionalizmi është gjithnjë i rrezikshëm. Një hap e ndan nga fashizmi (në rastin e Merlikës janë njësh). Gjithnjë është pushtues, përzënës dhe i mbushur me urrejtje për tjetrin – madje edhe nacionalizmi ‘rrethanor e aspak ideologjik’ shqiptar. Për fat të keq shqiptarët kanë qenë e janë të tillë për njeri-tjetrin, për krahinat e deri për njerëzit e katundit ngjitur, prandaj edhe janë aq tribalë e operojnë në bazë klani e farefisi. Njeri-tjetrin kur duan ta shajnë e thërresin me “gollo”, ose “vllah”. Ç’ideologji e ç’platformë tjetër më “të zezë mbi të bardhë” kërkoke e nuk e gjetkërke dot? Arbërorët nacionalistë sot e kanë për fyerje të dëgjojnë qoftë edhe si aluzion se Skëndërbeu, larg qoftë, mund të ketë ndonjë rrembë vllahu.
Thua: “Merlika, le te kete mbaruar shkollat e stambollit (e qekur shkolla e stambollit u futka ne CV-ne e nje filozofi ?), nuk ka pasur nje vije te qarte ideologjike, filozofike, mbi perjashtimin dhe leçitjen e te huajit. Sepse jo me kot ta permenda çifutin e mbrojtur ne Shqiperi : si ka mundesi qe po ata kuislinge shqiptare benin letra fallco per çifutet e strehuar ketu?”
Nuk të kuptoj mirë. Stambollin me duket se po e nënçmon pa të drejtë. Nuk e kam idenë se sa e mire ose jo e mirë ka qenë shkolla që ka bërë Merlika (mendoj se edukimin formal e ka relativisht modest), por s’ka medoemos ndonjë lidhje të drejtpërdrejtë midis asaj shkolle (që mund të kish qenë edhe tjetërkund, më e mirë ose më e keqe) edhe zgjedhjeve që Kruja bëri më vonë. Sa për çifutët, me të cilët s’lëmë rast pa u mburrur, unë shpejt-e-shpejt mendoj kështu: 1) njerëzit bëjnë edhe të mira, jo vetëm të liga (ndosha të qenit çifut ka patur (ose ka) më tepër prestigj e status social sesa të qenit vllah ose gollo, ose katundar nga katundi ngjitur); 2) gjermanët nuk ua kishin ngenë çifutëve në Shqipërinë e 1943 kur kishin marrë tatëpjetën edhe Shqipëria s’paraqiste asnjë interes për ta – s’ekzistonte rrezik i mjaftueshëm, siç e thua edhe vetë; 3) kur bosi s’e ka mendjen, përse të mos ia hedhim – cili shqiptar nuk e ka bërë këtë, madje edhe sidomos shqiptarët e sotëm që aspirojnë 100% për BE e qe 100% betohen për SHBA?
Thua: “Ne keto kushte, a mund t’i thuash Merlikes apo shejtanit, se ata ishin ksenofobe te bindur siç ishin nazistet ? Per mua, jo.”
Nuk e di ç’do të thotë “ksenofobë të bindur”. Për mua, Merlika është shumë i ngjashëm me ta kur shquan “racën shqiptare” mbi racat. Por, kur mbi këtë pohon haptazi mbështetjen ndaj Hitlerit më shtie frikën, si Enveri. Ose, më kall krupën nëse këtë s’e ka patur veçse “taktikë rrethanore”.
Te fala
October 24, 2010 at 8:53 am
Miredita Regtima,
Pa u ndalur pike per pike ne pergjigjen tend (te falenderoj per seriozitetin), do te them kete :
Fakti qe ka njerez qe s’durojne as katundaret e katundit fqinje, nuk do te thote se kemi kaluar ate piken kur kjo gje vuloset ne nje program, ne nje literature. Shkrimi, ne keto gjera, eshte nje etape goxha e rendesishme dhe jo e paperfillshme. Edhe ne France, njerezit e thjeshte leshojne fjale per te gjithe perreth : anglezet jane “rosbif”, gjermanet jane “boche”, belget njeçike te trashe, zvicerianet si shume te ngadalte, apo auvergnatet brenda ne France koprace te medhenj, marseillezet llafazane dhe mafioze, bretonet kokeforte, etj etj. Keto nuk ndalen asnjehere : radio populli ka audiencen me te madhe, dihet kjo.
Por ama, kur kalohet nga kjo e tek nje platforme e mirefillte, dmth, nga e folura ne te shkruar, ne letersi, ne publicistike, apo gjetke, atehere gjerat jane shume me te renda.
Ne kete kendveshtrim, nacionalizmi shqiptar qe per mua mbetet nje nacionalizem naiv, feminor, eshte ne nje shkalle shume me te pazhvilluar se nacionalizmi serb, francez apo grek. Serbia ka te pakten nja 200 vjet, qe nga Vuk Karaxhiçi qe perpilon programe serbizimi : program me te shkruar e me te kenduar. Greqia po ashtu, qe nga revolucioni grek.
Po ne Shqiperi, çfare kemi ? Asgje nga e tere kjo. Thjesht disa ndjenja te rendomta njerezore qe nuk kane as kanalizim te mirefillte, as force goditese. Ideja ime eshte qe te vihen nuancat dhe te mos ngaterrohet gjithçka ne nje thes.
Nuk dua te perseris veten, Merlika si kolaborator, duhet denuar dhe ketu nuk asterhollime. Por per hir te historise dhe ndershmerise intelektuale, ai nuk mund te futet ne nje thes me nje Drazha Mihajlloviç, per shembull, qe vepronte ne baze te nje programi te perpiluar shume kohe me pare.
Merlika nuk kishte ndonje problem me te huajin si i huaj, per dy arsye :
- po te ishte e vertete, ai do ta cilesonte si te huaj edhe vete Gjermanin.
- ne Shqiperi nuk kishte popullsi te huaj ne ate shkalle qe te ndizeshin ndjenjat ksenofobe.
Per rrjedhoje, Merliken une e fus thjesht ne nje viktime anesore te ideologjise gjermane te arianizmit, ashtu siç ka qene moda dhe me mjaft intelektuale te tjere, qofte dhe Franceze.
Psh, e dini ju se ne France ka pasur antigjermane te terbuar por qe ishin njekohesisht raciste te eger ? Dmth, edhe e luftonin gjermanin, edhe nuk donin t’ia dinin per te huajin (çifut, anglez apo tjeter). Atehere, ku ta rradhisim kete njeri ? Patriot qe lufton gjermanin, apo racist qe nuk e duronte çifutin ?
Kjo eshte arsyeja qe gjerat duhen gjykuar me holle.
Sa per lavdet qe pasardhesit e Merlikes i thurin njeriut te vet, keto jane thjesht perpjekje rehabilitimi qe s’kane kuptim. Edhe vete ata do te kene me shume perfitim po te thone vertet gjithe te verteten per te, sesa te thurin vjersha lart e poshte.
E zgjata, qofsh mire, te fala gjithashtu.
October 25, 2010 at 3:51 pm
Ehe… Krahasimi i shqiptarëve me francezë e belgë, nuk më duket me vend. Shqiptarëve për fat të keq a të mirë u ka qëlluar të rrojnë në Ballkan dhe nuk janë më të mirë a më të këqij se ballkanasit qe i rrethojnë – të njejtën mendësi për etnitë e racat ndajnë. Për fatin e tyre te keq historikisht, gjithnjë duke kujtuar se po mbroheshin nga të huajt, kanë vrarë, prerë, e tradhëtuar njeri-tjetrin mbi baza klani, fisi, krahine – deri vonë, edhe sot e kësaj dite – gjë që s’u ka lënë takat racional e mençuri të angazhohen në politika konstruktive te brendshme e rajonale. Prandaj t’i lëmë legjendat e mitet e “fëmijës që të mëdhenjtë ia kanë me të padrejtë”. Që serbët e grekët mund të kenë qenë më mizorë, më të organizuar e me platforma keqbërjeje më të konsoliduara e të të rrafinuara, kjo mund të jetë e vërtetë, por nuk është argument që ngre peshë shumë.
October 26, 2010 at 3:43 am
Regtima,
Une jam perkthyes dhe, siç mund ta dish dhe ti, keta jane te dytet pas shkrimtareve qe i kushtojne shume rendesi peshes se fjales. Madje, nganjehere perkthimi eshte thjesht i pamundshem, qofte dhe per nje fjale nga ato me te sigurtat.
Psh, nje fjale qe te gjithe dine ta perkthejne nga frengjishtja apo anglishtja apo italishtja ne shqip, eshte fjala NACIONALIZEM dhe NACIONALIST.
Perse nuk ka perkthim ? Sepse ketu s’kemi te bejme me perkthim gjuhesh por me perkthim kulturash.
Ne nje kontekst francez, nacionalist do te thote qe mos t’i duash fare te huajt, çfaredo qofte ai.
Ne nje kontekst serb apo grek, do te thote te urresh thjesht shqiptarin apo kroatin ne rastin e pare, dhe turkun dhe shqiptarin dhe maqedonasin ne rastin e dyte.
Ne nje kontekst shqiptar, nacionalist eshte dikush qe me se shumti kerkon rivendosjen ne vend te njefare dinjiteti te shqiptarit, si dhe njefare bashkimi tokash ku jetojne shqiptare. Kuptohet, nacionalisti shqiptar e urren grekun dhe serbin.
Tani, si mund te ta perkthej ne shqip fjalen frenge “nationaliste” ? Thjesht nuk mundem. Une mund te shkruaj fare “nacionalist”, porse ajo ç’mendon francezi kur lexon “nationaliste” eshte goxha ndryshe me ate ç’mendon shqiptari kur lexon “nacionalist”.
Cfare dua te them me kete ? Pak a shume kete : duhet dale pak dhe degjuar njerezit e vendit tend, sidomos aty ku ka pasur perplasje me fqinjin. Sepse, une e di fort mire se nacionalisti kavajas apo elbasanas, ka te tjera horizonte nga nacionalisti tropojan apo mitrovicas. Qe do te thote se edhe vete brenda nje gjuhe dhe kulture, fjala nacionalist na krijon probleme. Dhe kjo eshte krejt e kuptueshme : ngjyresa e fjales “nacionalist” vjen nga pervoja qe ka pasur gjithkush me te huajin, dmth qe nuk i perket kombit te vet.
Ne kemi, ne fakt i kemi te huazuara, dy fjale qe per nga kuptimet, jane edhe afer edhe larg : patriot dhe nacionalist.
Po t’i kthej ne fjale puro shqip, do te kishim : atdhetar dhe kombetarist.
Atdhetar, me tej, do te ishte dikush qe do dheun e te pareve, dheun e stergjysherve te vet. Nje ndjenje kjo qe eshte krejt e natyrshme dhe e shendoshe. Kombetaristi do te ishte diçka me e zgjeruar : dikush qe ka kombin e vet, dhe jo me dheun, si pikesynim. Me shkoqur :
Nje atdhetar do te ishte me i qarte se kombetaristi persa i perket tokave te tij. Kombetaristi, psh ai serb apo grek apo shqiptar, mendon se kombi i tij ka te drejte te shtrihet kudo ku ka pjesetare te ketij kombi. Te mos harrojme se per nje serb, eshte Serbi kudo ka ka nje varr serb. Kjo eshte e shkruar e zeze ne te bardhe, ne te gjitha platformat serbe te nacionalizmit.
Gjeja tjeter qe dua te theksoj eshte kjo : ne fjaline e fundit, ke shkruar nje fjale mjaft “turbulluese” :
… kjo MUND te jete e vertete, …
Jo, kjo nuk eshte me “mund” te jete e vertete, por eshte e vertete. Pikenisja jote le, qysh ne fillim, diçka qe shtremberon diskutimin. Kjo, per dike qe i ka provuar ne gjakun e vet keto “mizorira”, “platforma keqberjeje”, nuk tingellon mire.
Ne nje diskutim mbi nacionalizmin, apo dhe mbi çfaredo qofte, ajo qe me ngre nervat (qe megjithate me rrine shume te buta), eshte nje lloj manie, prirjeje per t’i vene gjerat shpine per shpine, duke vene shenje barazimi mes gjithçkaje ne shqyrtim. Psh :
disa kane prirjen dhe zellin dhe deshiren te thote Bush = Bin Laden, ose femer me string = femer me ferexhe, ose nacionalist serb = nacionalist shqiptar.
Jo, gjerat jane me te nderlikuara se kaq. Rrafshimi i veçorive deshmon per dy gjera : ose nje pertaci per te mos e lodhur koken me tej, ose nje pikepamje krejt e paafte te gjykoje gjerat siç jane ne realitet.
Nje gje qe duhet te te kishte bere pershtypje, dhe qe habitem sesi disa qe i meshojne shume kesaj historise se nacionalizmit shqiptar, eshte kjo :
Ne Shqiperi dhe Kosove nuk ke asnje parti nacionaliste me nje elektorat te denje per kete emer. Aq me pak nje parti te ekstremit te djathte, si ne France, Serbi, Gjermani. Ne kemi parti te ekstremit te majte, por jo te djathte. Cfare do te thote kjo ? A ka ndonje domethenie apo eshte keshtu krejt rastesisht, nje fakt kalimtar ? Nuk besoj.
Do te doja te di mendimin tend mbi keto çeshtje. Nuk e di me ke kam nderin te flas, por gjithsesi, do te ishte mire qe gjerat te shikohen gjithmone pak me ne thellesi dhe jo te ndalemi ne disa gjera qe vertet jane shume te lehta per t’u thene.
Diten e mire.