Të tashme a të ardhme nuk ka, vetëm të shkuar, që përsëritet sërish e sërish, tani. – Eugene O’Neill

Dobia e vetme e njohjes së të shkuarës është të na gatisë për të tashmen. Në të tashmen gjendet gjithë ç’na duhet. Eshtë trualli i shenjtë, ngase është e shkuara dhe ngase është e ardhmja. - Alfred Whitehead

Mustafa Krujën, me ç’kujtoj prej Historisë së Partisë të Punës së Shqipërisë, bibël të cilën dikur qemë të detyruar ta mësonim e recitonim si në shkollë të mesme ashtu edhe në atë të lartën, e mbaj mend të vizatuar në mënyrë të tillë saqë, mjaft t’ia përmendje emrin e sikur të hiqte barku, të kaplonte ankthi e të zinte data. Aq të urryeshëm ia patën vizatuar portretin prej kuislingu, sa gjithë nëmat e shqipes qenë të buta ballë monstruozitetit të bëmave të këtij ultra-antikombëtaristi.

Sot, pothuaj një çerek shekulli qysh atëhere, kur nëmat pak frigojnë dot kënd tek pështyhen të kapitura prej gurmazi në gurmaz, pulpit-e partish a skrivani burrash e burrneshash shteti, studiosh vezulluese televizive a tribunash shtypi dingas në reklama laramane, penash editorialistesh qibarë a komentuesish të çartur, shpesh kam pyetur veten se ç’do të mendoja vallë po të më jepej mundësia të njihja diçka prej punës intelektuale e kontributit publik të Merlikës (madje të cilësdo figure njëlloj të diskredituar dikur) e lirë dhe drejtpërdrejt, pa ndërmjetësi të tretësh, pa u ndikuar nga adhurues të ekzaltuar a kundërshtarë të betuar qofshin, e aq me pak pa imponime ideologësh partiakë, të kaltërt a të trëndafiltë qofshin. Prandaj këto dy vitet e fundit me kureshtje të posaçme kam mirëpritur ndonjë shkrim që më ka rënë në dorë, duke e konsideruar pothuaj si një ushtrim mendor që ndihmon për të kuptuar evoluimin e kritereve të gjykimit; për të hetuar se në ç’kah lëviz sot shigjeta e vlerave në peshore të aktualitetit; për të vështruar përmes tejqyrash a kornizash referimi që sendërtohen mbi perspektiva që shtrihen përtej sinorëve të djeshëm ideologjikë, pikërisht atë që dikur e kanë përçmuar e damkosur me vulën e turpit.

Dhe ja ku ndesh para pak ditësh në një ligjëratë të Mustafa Krujës mbajtur gjatë një konference në 1941, me ftesën dhe nën patronazhin e Akademisë Mbretërore Italiane të Shkencave dhe Arteve. Ligjëratën (shih artikullin), që është përkthyer prej italishtes e sjellë në faqet e Shekullit nga i nipi, Eugjen Merlika, e lexova me kujdes prej kreut deri në fund. Fatkeqësisht shkrimi nuk mundi të më krijojnte dot atë vlerësim e admirim që me siguri do të ketë qenë parashikuar prej përkthyesit, e për të cilat u përpoqa që t’ia lija mendjes portat krejt të hapura për t’i mirëpritur, pavarësisht se pro-fashizmi i Krujës dhe roli prej bashkëpunëtori mbeten thjesht të pashelbueshme. Ligjërata më zhgënjeu sepse themelohej kryekëput mbi një mitologji që kundërmon shovinizëm të mykur, pa përmendur që mbështetej mbi retorikë romantike të shquarsisë e “superioritetit racor” sa të velshme e të tejkaluara, aq edhe profkatare e dëmprurëse, sajuar mbi një ideologji tash krejt të dalë boje, por që për fat të keq dje dhe sot prej thellësive tona psiko-kulturore ende mëkon mendjet e shpirtrat tanë. Pa mëtuar këtu aspak të vë në dyshim ethosin dhe afeksionin e Merlikës për Shqipërinë gjithnjë sipas mënyrës së tij, besoj se shkrimi ka plot pasazhe që meritojnë vështrim kritik, por gjykoj se është e mjaftueshme të ndalem te disa syresh (ku kam vënë theksime të miat), që më bënë veçanërisht përshtypje jo të mirë.

Thotë Mustafa Merlika:

Racë e lashtë e më e shquar se ato që e rrethojnë, shqiptarët kanë parë kombet fqinje të mbrojtura nga fuqitë evropjane dhe aspiratat e tyre për një gjëndje më të mirë kombëtare drejt pavarësisë, të mbështetura po prej tyre.

Ky pohim mbërritur prej 1941 të largët e dalë nga goja e një burri shteti me dy okë mend të shtang jo aq se shpreh broçkulla të kulluara, por ngaqë duket si të jetë marrë i nyjëtuar krejt drejtpërdrejt dhe pa u redaktuar nga komentues çfarëdo zemërnginjur në prush pseudo-patriotizmi, që skuq mjediset formale a joformale mediatike anembanë qiellit Internetar arbëror, pothuaj plot 70 mote më vonë.

E sërish më poshtë Merlika sugjeron:

Është kjo një dukuri [numri më i madh i shqiptarëve që mundën të ngjisin shkallët hierakike politike e ushtarake të Turqisë në raport me kombësitë e tjera] që, ndoshta, mund të studiohet edhe nga pikëpamja racore, duke vërejtur që, ndërmjet popujve otomanë pjesëmarrës në pushtetet shtetërore, vetëm shqiptarët i përkisnin racës ariane, nëse përjashtojmë kurdët, të pakët në numur e më pak të arsimuar se të tjerët.

Po ç’është ky përçmim sa i pa teklif aq edhe i pahijshëm ndaj të tjerëve që na rrethojnë, fqinjëve? (Shënim: Ne paskërkemi qenë jo vetëm të racës ariane, por edhe sidomos arianë të tillë që i kemi dashur dhe shpëtuar hebrenjtë!) Po vallë ç’i bëka shqiptarët më të shquar se ata që i rrethojnë? Një cen i madh ky, i cili do parë si karakterizues jo aq i Merlikës vetë, por më fort si tipar kokëfortë ideologjik-kulturor i yni, një e metë thelbësore e kudogjendshme ndër ne, prej së cilës nuk na ka ardhur kurrëndonjëherë e as mund të na vijë ndonjë e mirë përveç zjarrcytjes, rritjes së tensioneve, acarimeve të ndërsjella, provokimeve të panevojshme dhe sabotimit të frymës së bashkëpunimit e tolerancës aq të nevojshme në rajon.

Nga ana tjetër kjo situatë, për nga bindja sa romantike aq edhe e patundur e Merlikës në superioritetin e racës së vet, më kujton sesi më 14 tetor 2007, në një artikull biografik botuar në Sunday Times Magazine (shih artikullin), James D. Watson, një nga zbuluesit e strukturës së ADN-së, u citua të ketë thënë se ndihej “së brendshmi pesimist për të ardhmen e Afrikës” ngase “të gjitha politikat tona sociale janë themeluar mbi faktin se inteligjenca e tyre është e njejtë me tonën – ndërsa krejt testimet [IQ dhe testimi i standardizuar] na thonë se një gjë e tillë s’është e vërtetë.”

Ky opinion kontroversial, kompleks dhe aspak bardh-e-zi (në mbështetje ose kundërshtim të të cilit mund të citohen një sërë studimesh, midis të cilëve edhe një studim i botuar në qershor 2007 prej Earl Hunt dhe Jerry Carlsson në revistën akademike “Perspektiva të Shkencës Psikologjike” rreth dallesave grupore të kompetencës kognitive – studim që provokoi një varg replikash) për të cilin u bë mjaft zhurmë në shtyp, bëri që Watson të kërkojë falje për keqkuptimin dhe më 25 tetor të detyrohej të jepte dorëheqjen nga posti që mbante në Cold Spring Harbor Laboratory.

Midis të tjerash tek përpiqej të kthjellonte pozicionin e vet, Watson pat sqaruar se:

…Ne akoma nuk e kuptojmë plotësisht mënyrën se si mjedise të ndryshme në botë kanë zgjedhur gjatë kohërave gjenet që përcaktojnë aftësinë tonë për të bërë gjëra të ndryshme. Dëshira e hatashme e shoqërisë sot është të besojë se fuqi të njejta të arsyes janë trashëgimi universale të njerëzimit. Ndoshta është kështu. Porse thjesht ta dëshirosh këtë gjë nuk mjafton. Kjo s’është shkencë. Ta marrësh një gjë të tillë në pyetje nuk do të thotë të biesh në racizëm. Ky s’është diskutim që ka të bëjë me superioritetin ose inferioritetin, ka të bëjë me orvatjen për të kuptuar dallesat, ka të bëjë me pse disa prej nesh janë muzikantë të zot dhe të tjerë janë inxhinierë të zot.

Por le ta rimarr përsëri shtegun që pata nisur me Krujën. Ashtu sikurse ngjet rëndom sot, po njësoj edhe Kruja shpëtimin e kombit shqiptar dje nuk e ka parë së brendshmi si produkt i vetë-shqyrtimit të sinqertë edhe vetë-përmirësimit të njëmendtë, por së jashtmi duke e bazuar krejtësisht te sqetulla italiane. Për analogji, pak vite më vonë Hoxha me kompani po njësoj ia shihnin Shqipërisë ekzistencën nën çadrën ekonomike e politike të motrës Jugosllavi, për ta shpënë më pas në gjirin e mëmës BRSS, e më pas për ta rrasur në përqafimin e vëllait të madh prej Kine. E natyrisht paria e sotme moderne kapitaliste neo-socialiste e mbështet mbijetesën te prehri i ShBA-së dhe supi i NATO-s. E djeshmja dhe e sotmja – kurriz më kurriz, motra binjake të së njejtës kulturë, kopje të së njejtës ideologji, të së njejtës mendje.

Po mirë, po ku vajti trimëria, krenaria dhe vetëmjaftueshmëria e bijve të shqipes, të cilët jo vetëm ia dalin të rrojnë për bukuri, por madje edhe duke hequr valle në gojë të ujkut (kujt t’i ketë mbetur roli i ujkut për ta luajtur sot?) Ndofta këtyre s’u ka mbetur veç të zbaviten nga njera anë duke rrëfyer e stër-rrëfyer përrrallat e lavdisë me pellazgë, ilirë, Kastriotër, gjak blu, fe e besë shqyptari dhe nga ana tjetër duke larë hesape me anë të përgjimit e denoncimit të cilitdo që ngjet të mbetet gafil e pa mendje, duke u engledisur me aventurat fund-hidhura të drejtësisë shqiptare, duke mbajtur frymën peshë për të mësuar hollësitë e zemër-thyerje-ngjitjeve të artistëve, e duke u mrekulluar me Big Brother-in – karremi më i dashur i ekranit e ballinave të gazetave.

Më tej, vështirë të mos turbullojë shumëkënd e mos ia vrasi sytë admirimi eksplicit (por i mirënjohur) i Krujës për një figurë zor të mbrojtshme, si ajo e Benito Mussolinit:

Vetëm një burrë ndjeu dhe paditi i pari në botë padrejtësitë e traktateve të ndryshme të paqes, dhe mbështeti me forcë t’admirueshme, me ngulm të pathyeshëm nevojën e ndryshimit për të mirën e të gjithëvet: Benito Mussolini, që lëshoi fjalinë e famshme paralajmëruese: “Traktatet nuk janë të përjetshme.”

E akoma më fort sëkëlldisesh e s’ke më ç’të thuash kur më tutje vëren se Kruja paska patur me sa duket simpati deri edhe për Adolf Hitlerin:

Por nuk u ndigjua. I bëri jehonë vetëm miku i tij i madh, udhëheqësi i kombit të madh gjerman Adolf Hitleri. Në rendin e ri që do të dalë nga fitorja e Boshtit, populli shqiptar, më së fundi, do të ketë bashkimin kombëtar në kufijtë e Shqipërisë më të madhe të pavarur, të bashkuar pazgjidhshmërisht me Italinë e Mussolinit nën skeptrin e M. T. Viktor Emanueli III.

Ah, akoma më tej, ja edhe “negative reinforcement” i B. F. Skinner-it, stimuli shembullor nga psikologjia e “plumbit në ballë” – natyrisht pa mëshirë, për këdo që s’ia del të respektojë lartësinë e shenjtërinë e detyrës:

Lidhja Shqiptare është formuar për mbrojtjen dhe rivendikimin e territorit kombëtar. Çdo Shqiptar mund të bëjë pjesë në Lidhje duke u betuar, në çastin e pranimit, se do të mbrojë, me të gjitha mjetet, autonominë e plotë t’Atdheut. Cilido antar i Lidhjes që, duke mos kryer detyrën, do të bëhet fajtor për tradhëti ndaj Atdheut, do të vritet pa mëshirë.

E me në fund ja edhe përmbyllja e pashmangshme:

Ky është fruti më madhështor që kombi shqiptar korr sot nga bashkimi me Italinë. Populli shqiptar nuk do të harrojë kurrë se sendërtimi i idealit të tij më të lartë kombëtar i detyrohet vlerës dhe sakrificës së ushtarit italian, gjenisë dhe vullnetit të Duçes, krijuesi i Shqipërisë së re, të Madhe e të pavarur.

Këtë paragraf mund ta transportosh me radhë në të gjitha periudhat e idileve tona historike. Mjaft të këmbesh dashurinë për Italinë, ushtarin Italian dhe vullnetin e Duçes, me të tjera dashuri, edhe të njejtën ligjëratë e sheh në imagjinatë të recituar prej kujt i hipi Shqipërisë në pushtet prej viteve 40 e në vijim.